Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 04

Thể văn và điệu hát trong hát Bội

Văn hát Bội dùng gần như đủ mọi lối văn vần và văn xuôi của ta, từ Nói Lối biền ngẫu, Hát Nam lục bát đến Hát Khách chữ Nho. Bài này điểm lại các thể văn theo nhận định của Gs Đoàn Nồng, Gs Dương Quảng Hàm, Trần Văn Khải và Thân Văn Nguyễn Văn Quý, rồi giới thiệu các điệu hát quen thuộc qua những trích đoạn tuồng cổ.

Cuốn sách chữ Hán cổ và cây bút lông

Các thể văn: nhận định của Gs Đoàn Nồng

Theo Gs Đoàn Nồng, tr.62-63 thì Kịch gia (người viết tuồng, tác giả, kịch tác gia) xưa của ta phần nhiều là văn nhân, thi sĩ vin vào Hát Bội để trau chuốt văn chương (có nghĩa ít chú trọng đến nghệ thuật sân khấu). Ông viết: "Văn Hát Bội gồm tất cả các điệu văn vần và văn xuôi của ta:

- Thất ngôn (7 từ): Xướng hay Bạch, Hát Khách, Ngâm, Tẩu Mã, Than, Oán.

- Ngũ ngôn (5 từ): Ngâm

- Lục bát (6 từ): Hát Nam

- Lục bát gián thất (câu 1: 6 từ, câu 2: 8 từ, các câu dưới: 7 từ)

- Văn phú: Hát Phú lục, Hát Khách

- Văn biền ngẫu: Nói Lối

- Ca dao: Nói Lối

- Văn xuôi: Hường, Bông lơn.

Trong các điệu văn vần, văn xuôi có thể chia ra:

a) Văn hoàn toàn chữ Hán: Hát Khách, Phú Lục, Xướng, Tẩu Mã...

b) Văn hoàn toàn Việt: Hát Nam, Nói lối, Hường, Bông lơn...

c) Văn nửa Hán nửa Việt (nghĩa là: văn Việt đệm vào nhiều chữ Hán. Thí dụ: Nói lối)

Trong các điệu văn này đáng chú ý nhất là điệu văn đối.

Từ trang kịch bản chép tay đến những thước phim hôm nay.

Các thể văn: nhận định của Gs Đoàn Nồng

Ba thể văn theo Gs Dương Quảng Hàm

Gs Dương Quảng Hàm (1) tr.107-158 cũng cho lối tuồng (Hát Bội) dùng ba thể văn:

a) Thể Nói Lối dùng để viết các câu nói chuyện, kể việc. Nói Lối (về tuồng) đều thuộc loại văn vần, thường dùng nhất.

b) Các thể văn vần hoặc của ta như song thất lục bát (tức là Hát Nam) hoặc của Tàu như thơ, phú (tức là Hát Bắc).

c) Thể văn xuôi dùng để đặt những câu đệm lót thêm vào những câu viết theo hai thể trên cho rõ ý.

Văn Hát Bội theo Trần Văn Khải

Còn theo Trần Văn Khải (tóm tắt từ tr.46-62) thì văn Hát Bội hay về lối cổ điển. Những câu Nói Lối thường dùng thể văn biền ngẫu có câu đối. Lời văn chen lẫn chữ Nho và tiếng Nôm. Kết cấu từ: 4, 5, 6, 7, 8 chữ hoặc nhiều hơn. Chẳng hạn:

a) Tả cảnh

- Cảnh nghèo (tuồng Kim Vân Kiều):

Kim Trọng (nói Lối): Xịch xạc ba gian lều cỏ, Bợ thờ một bức màn gai Khi sao vào các ra đài Chừ lại dầm mưa dãi nắng.

Hoặc: Nhà dột ba căn, trời đẻ trứng, Vách xiêu bốn phía, nhện ru con.

- Cảnh gia đình bất hòa, vợ lớn, vợ bé đay nghiến nhau (tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên):

Lợi đồ (chồng) viết: Như ta, làm trai hai vợ thương đồng Ấy đó, lời thề ba bà giúp một.

Bạch thị (vợ lớn): Thưa xin đừng nói tốt, tôi gẫm ở không bằng Từng thấy nhiều, tham đó bỏ đăng, Hãy để vậy, chè tre nghe lóng.

Điêu thị (vợ nhỏ): Thưa chị, nói làm chi cái giọng Chớ em, cam chịu thiệt là phần Như chị em ta là, thân cây đa, đa cùng cây thân Chớ đừng, kiến ăn cá, cá thời ăn kiến.

Lợi đồ (chồng): Á thôi, khéo gây nên chuyện, nói ít suýt nhiều Mụ lớn đừng nói ớt, nói tiêu Đĩ nhỏ chớ cà riềng, cà tỏi.

Trong hai vở tuồng trên, các tác giả cũng đã dùng những câu tục ngữ, ca dao Việt Nam phổ biến trong dân gian khiến cho khán giả thấy nhẹ nhõm, dễ hiểu, gần gũi hơn những câu văn Hán trúc trắc, nặng nề.

- Tả cảnh: Mùa Xuân (tuồng Địch Thanh ly thợn)

Thoại Ba (nói lối): Các con! Nay đã đến Xuân rồi Rước gió liễu giương mấy sắc, Chào sương, đào nhuộm trăm màu.

Hát Nam Xuân: Vùng mây dệt gấm giữa trời Cá trừng mặt nước, chim cười đầu non Giang sơn dầu trước hãy còn Nửa vầng phong nguyệt vuông tròn như xưa.

b) Tả tình: (tuồng Địch Thanh ly thợn).

- Địch Thanh nhớ mẹ:

Mẹ ôi! Mẹ nương cửa nhọc tình triều mộ Con trông mây tủi phận đàn hòn Bồi hồi vạn lý ngọc môn Trù trướng tam canh hồ sất Mặt lo láo hổ cùng trời đất Lụy vấn dài khóc với non sông Nỗi thần hồn con đã thẹn thùng Vòng hoạn nạn mẹ mang lao lực Tưởng tới dầu sôi sục sục! Nhớ thôi lửa dậy phừng phừng

- Nỗi sầu thảm của người vợ đi tìm chồng (tuồng trên):

Thoại Ba (Lối): Thôi, thôi! Giục vó lửa xông lướt non xanh. Cáp bưu kiếm dò lần dặm tỉa.

(Nam Ai): Bưu kiếm dò lần dặm tỉa, Giữ một lòng trọn nghĩa tùng phu.

Thể nữ: Nghi thảy tớ cũng theo sầu, Chim cưu ngao ngán, hà châu một mình

Thoại Ba: Hữu tình mà hóa vô tình Bơ vơ phận thiếp, lênh đênh nỗi chàng

- Dùng văn Nói Lối để mô tả địa vị, nghề nghiệp. Thí dụ trong tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên, vừa tả cảnh nghèo (theo ý nghĩa câu tuồng) vừa kê tên các vị thuốc Bắc là nghề nghiệp của thầy thuốc Bắc Thạch Đạo Toàn:

Thú vui sanh địa nghiệp dõi Huỳnh, Kỳ Đất tư món từ thuở đường qui (3) Dòng Thạch Thị nghề y quán chúng Như ta, An Tức Thanh Nang vận dụng Thung dung đơn táo (5) huyện thành; Phương thang tô hạp bịnh tình (6) Mạch lý quyết minh sanh tử.

Theo ông thì văn Hát Nam thường dùng câu tiếng Việt: lục bát (6, 8), song thất lục bát (hai câu đầu 7 từ, câu thứ ba 6 từ, câu thứ tư 8 từ) hay lục bát gián thất (câu một 6 từ, câu hai 8 từ, các câu dưới 7 từ), đôi khi có đệm câu chữ Nho, là văn đặc sắc nhất của Hát Bội. Thí dụ như cảnh đi dạo mùa Xuân của Thoại Ba cùng các thể nữ, đã nói trên.

Còn văn Hát Khách thì thường dùng câu chữ Nho thất ngôn (7 từ) gọi là Khách Thi, hoặc dùng lối văn phú lục gọi là Khách Phú. Thí dụ khi Võ Tam Tư truy nã Tiết Cương hát Khách Thi (tuồng Tiết Cương chống búa):

Võ Tam Tư: Vũ sậu lôi đăng vạn kỵ lai Huy qua đáo xứ tào trần ai Thệ tương Kình Khí trừ cường địch Khẩn hứa ngu phu độc sinh tài.

Khách Phú (trên 7 từ) dùng văn phú lục có vấn đáp. Thí dụ Nhị tẩu phân giải cho Trương Phi (tuồng Tam Quốc, lớp Cổ Thành):

Tẩu tẩu tại trì (chị có nghe tin) Lưu Hoàng Thúc Nhữ Nam quy tỵ. Lao lao chỉ thủ, Quan Quân Hầu nhứt lộ phò trì.

Trương Phi đáp (Hát Khách Phú): Tào Tháo gian hùng, bì tàng dĩ thiên phương loạn trí. Quan Hầu nghĩa khí, hà bất năng nhứt từ thù trị.

Theo ý kiến của ông thì các câu Nói Lối, Ngâm, Lý có thể soạn bằng tiếng Việt, còn điệu Hát Khách đối sẽ mất hay (nghĩa là để nguyên câu chữ Hán).

Như vậy thì chỉ có người thông hiểu Hán tự mới thấu hiểu được ý nghĩa của câu văn chữ Hán, đó sẽ là một hạn chế của nghệ thuật Hát Bội.

Văn Lối theo Thân Văn Nguyễn Văn Quý

Trong phần này, Thân Văn Nguyễn Văn Quý (đã nói ở chương 5) nói rõ thêm:

a) Văn Lối phải viết văn vần và đối (Nôm đối Nôm, chữ đối chữ). Văn vần và đối có thể viết mỗi vế 3 chữ hoặc 4, 5, 6, 7, 8, 9 chữ hay nhiều hơn nữa, tùy ý người viết, không hạn chế số chữ, song cần phải đối và vần.

Thí dụ: 3 chữ: Tâm nan tổ Ý nhị hài

4 chữ: Thiếp nay tiện nữ Chủ đặt Điêu Thuyền

5 chữ: Đờn đã in cầm sắt Phận thêm đẹp xướng tùy

6 chữ: Từ lúc xe loan lỡ bước Nào hay Lư Phụng ép duyên

7 chữ: Trắng ngỡ ngàng với mặt thiên quyên Gió lơ lửng ngại lòng quân tử

8 chữ: Bốn phương trời dẫu dãi bước phiêu lưu Ba chung rượu khỏa khuây mùi tục lụy

Nhiều chữ: Mạng thế tới đa tài, hựu thủ phong trần lão cổ kiếm Chiêm hàn thán vô phận, không tương thế lụy khấp bình tung.

Một loạt Lối là bốn vế. Chữ chót câu nhất xuống trắc, câu 2, 3 ăn vần chữ chót. Đối ở hai câu nhất, nhì, ba, tư. Rồi một loạt thì trống đổ. Thí dụ tuồng Ngũ biến:

Duyên đằm thắm tường vui câu tình ý (nào hay đâu) } Đối Màu biệt ly vẽ cảnh sắm thương (thiếp muốn) Như cánh chim mà bay bổng đến chiến trường (thương hại cho thiếp) } Đối Nạng mình liễu nên ngẩn ngơ nơi gác phấn.

Một đôi khi mở lối Nam bằng hai câu thi, câu nhị hạ bình, nhưng câu Nam lại hạ trắc. Thí dụ tuồng Hoa Tiên, ông Phan Mạnh Danh viết:

Lối: Nhứt đái Tần hoài thanh kiến đễ Liễu ty nạn hệ biệt ly nhân (bằng) qua Nam: Dây sóng Tần trong gần đến đáy (trắc) Mắt trông chừng nước chảy dòng xuôi Liễu dương dầu có to dài Khôn đem mà buộc lấy người biệt ly.

Hai câu Hát Nam giải nghĩa hai câu thi Nho. Hành văn như thế này ít ai làm được.

Các loại Hát Khách

b) Hát khách chia ra: Khách Thi, Khách Phú, Khách Tẩu Mã, Khách Hồn. Thể văn dùng vào bốn loại Hát Khách trên thì chỉ dùng với thi và phú.

- Thi là hai câu 7 chữ (thất ngôn) đối hoặc không đối, không bắt buộc. Hoặc viết luôn một bài tứ tuyệt (bốn câu thi, mỗi câu 7 từ).

Khách Thi không đối: Cung thỉnh tướng quân đồng bá trán Dữ ngô hiệp lực phá Tào man.

Khách Thi đối: Hiệp lực đăng san cầm mãnh hổ Đồng Tâm quá hải đoạt thừa long.

Khách thi trọn bài tứ tuyệt: Phản mã hồi thành tạ điều phi Cung thân triều nội đắc tường trì Há chiến bá thành giai bá thắng Thanh danh vạn đại hiển kỳ công.

- Phú là hai câu đối, nhiều chữ, thường là 11 chữ trở lên.

11 chữ: Thế nước đang nguy, tay nhi nữ phá gông nô lệ Lòng dân còn hận, kiếm hồng nhan giải tỏa xâm lăng

12 chữ: Sự đảo điên, sự điên đảo nhơn tình giai thác đảo Nguyệt viên, nguyệt khuyết, nguyệt khuyết viên ngã ý bất đoàn viên

Thí dụ trong tuồng Địch Thanh ly thợn, Địch Thanh chạy trốn Thoại Ba, Hát Khách Tẩu Mã điệu Thi:

Nói Lối: Kinh Ngư du đại hải, Hường mao ngộ thuận phong (âu là) Đề thiết Kỵ cao xung Huy Kim thượng trực tấn a...

Khách Tẩu Mã: Đề đao dược mã tẩu khinh khinh Khắc nhựt trường xu vạn lý trình Thừa hỷ chỉnh liêu tiền lệ cấp. Trần kỳ hữu nhựt thượng đơn đình.

Thoại Ba rượt theo hát Tẩu Mã điệu Phú:

Nói Lối: Tức nên quá tức, hung đã nên hung (Đó thấy trò bay chạy đàng nào cho khỏi) Nan đào thử kiếm phong Mạc tàm tha thẩu lộ, a...

Khách Tẩu Mã: Bạc nghĩa vô tình đông văng tây chinh hành giáo ải.

Trong tuồng Trần trá hôn, Trần Nhạc Võ hát Khúc khải hoàn hồi thành:

Nói Lối: Chư tướng! Hạ lệnh truyền chúng tướng Mau bạt trại khởi binh Đặng cho ta trở lại thành trì Yết Ngô chúa như hà hại, a... Hát Khách: Phản mã hồi lai yết đế đình Đạo vi thần tử bất từ lao Trí chúa tận tâm vô cải tiết Mưu Vương kiệt lực bất nại hà.

Thấy cảnh sinh tình: Túy bá thương tòng, bát tiết lạc trường xuân chi cài. Linh Chi tiên thảo, tứ thời khai bất hạ chi huê Bích thủy viễn tùng thiên giáng lạc, Ngọc song cao đối lưỡng phong hàng.

Đôi đáp để bày tỏ tâm tình (tuồng Tam Quốc: Quan Công và Khổng Minh):

Quan Công nói Lối: Quân sư vị liễu kỳ tình Khả thính hạ minh trần thuyết (cho nghe) Hát Khách: Tích nhựt Đào Viên sanh tác nguyện từ chi tắc nguyện Vu kim giáo mạng bi tranh dương ngã bất tranh dương Khổng Minh đáp: Quân Hầu, nghe à! Tích nhựt Hạ Bì tồn cựu nghĩa, Khủng tướng quân phóng xá Tào man

Trong tuồng Phấn Trang lầu, Bá Ngọc Sương tự vẫn Hát Khách Hồn:

Nói Lối: Giải trái oan hề giải trái oan, Tùng thử tận hề tùng thử tận, thôi... Hát Khách: Oan tai sĩ tại thử nhựt oan hồn phi yểu yểu Sanh giả tử giả Kim triều tử hận khử mang mang (Hồn hiện về) nói: Hồn lững đững náu nương không chỗ Phách dật dờ xiêu lạc thinh không. Ngày hiu hiu gió thổi minh mông Đêm nhàng nháng chớp giăng dòng bích, thôi... Hát Khách: Hoàng thiên sanh ngã hà hại ngã? Địa hậu mai ngô nhán hại ngô. Kham thán oan gia thời dĩ hỉ Thử nhựt hà ưu bất bảo hổ?

Than, Oán và bài Phường

c) Than:

- Than theo văn chữ Nho. Thí dụ Địch Mẫu nhớ con là Địch Thanh đi bình Liêu không có tin gì:

Than: Ngó nhi hồ! Môn lư huyễn vọng ký dư thu Tịch mịch mai thôn cảnh sắc u Vị thức quy lai hà xứ thị? Lư vân tắc nguyệt các du du

- Than theo văn Nôm. Thí dụ Trưng Trắc nhớ chồng là Thi Sách:

Lối: Nơi trướng gấm sầu tình đoạn đoạn Chốn màn loan thâm lụy liên liên Giọng sầu quyên thêm gợi lửa phiền Ánh mờ nguyệt càng tiêu dạ thảm, hổ... Than: Vầng trăng ai khéo xẻ làm đôi Nửa dạng mà trông, nửa biếng soi Mối ngóng ngày về tin nhạn vắng Gương khuê chếch bóng dạ bồi hồi

d) Oán: Đôi khi cũng viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt (4 câu mỗi câu 7 từ). Thí dụ Điêu Thuyền oán:

Hường nhan hồ! Ái a... Chỉ hận thiền quyên bất xuất môn Nhứt xan trung ngã hướng thủy mơn Sầu vân ám tỏa quân vương hận Thiết xỉ san hà xã tắc luân.

Hoặc theo thể thì tứ tự (4 từ). Thí dụ Phàn Diệm khóc cha trong tuồng San Hậu:

Hồn quy Bắc lý Phách quá Nam Kha Chi đền ba thảo Chi báo mười ân Cha nỡ bỏ con Nọ nao thấy mặt?

e) Bài Phường viết theo hai thể văn: một là văn vần, hai là văn thi. Phải có bài nêu gọi là “Bài kêu cơm” của người hành khất van xin, kêu gọi lòng từ tâm, thương người, giúp đỡ kẻ hoạn nạn qua cơn túng đói.

- Văn vần: lối nêu (kêu cơm)

Bớ ông bà... lạy ông đi qua, lạy bà đi lại, Làm doan (duyên) gặp doan, làm phước gặp phước Bổ thí cho kẻ bần nhơn đồng tiền hột gạo. Bớ ông bà cha mẹ ôi! Phường: Chổi hài gai, ty trần ai, Tay nương con gậy, lưng quảy rẩng gai Học đạo Như Lai, lánh miền trần tục Cảnh thú lãnh thung thăng Buổi gió trăng, hưởng thanh nhàn... (Qua Nam Ai hay Nam Xuân tùy người) Thanh nhàn đố ai rõ thấu Máy hành tăng chớ lậu cơ quan Kẻ qua người lại nhộn nhàng, Lòng ta, ta biết, dạ chàng, chàng hay. Màng lần dặm liễu ngàn mai, Xa nơi Yên địa gần rày Ngụy bang.

- Văn thi: nói lối kêu cơm y như trên (tuồng Lê Lợi)

Phường: Bản khổ nào ai có xót thương? Than thân khóc tủi nỗi đoạn trường... Nam Ai: Nỗi đoạn trường, chàng than thiếp thở, Bước phong trần dìu đỡ lấy nhau Phường: Kìa hỡi thiên cao chẳng thấy sao? Gian truân xiết nỗi nhỏ lụy sầu... Nam Ai: Nhỏ lụy sầu, lòng ta ta biết Quản chi mình đạp tuyết, dẫm sương. Phường: Chìm bể trần ai tắm tuyết sương Than thân, khóc tủi nỗi đoạn trường... Nam Ai: Nỗi đoạn trường chàng đi theo nước, Thiếp theo chàng, nghĩa trước, tình sau.

Chú ý: Phường văn vần thì viết Hát Nam theo thể lục bát (6, 8). Phường văn thi thì viết Hát Nam theo thể song thất (hai câu 7 từ) và chỉ Hát Nam Ai.

Các điệu hát: bài ca Đạo hò đưa linh

Bài ca Đạo hò đưa linh (tuồng Phấn Trang Lầu):

Nhưng quan nói lối: Đạo hò, nghe dạn.... Cá cả huy hoàng đăng chúc Nhon nhơn công phát vi kiên Tùy ngã lai liệt bái tọa tiền Phò linh cửu táng an phần mộ. Bài: Hộ tùng linh cửu thượng lòng xa. Đạo hiệu điền hoành phí lộ ca Cẩm trướng ngọc dung nan tái đở Bá niên đồn tịch nguyệt ô tà... nguyệt ô tà... Hò là hò đưa linh, linh á linh, hỡi linh hò linh Nam Ai: Bóng tà ô lưỡng đỗ cách biệt (Cô ơi là cô ơi!) Lụy sụt sùi chi xiết lòng thương. Hò là hò đưa linh, linh hỡi linh, á linh hò linh.

Bài Lý Quân canh

Thường theo thể văn lục bát, ca dao, tục ngữ phổ biến, ngụ ý hát giễu, đùa cợt cho vui. Mục đích làm cho khán giả thư giãn đôi chút vì trước đó đã quá căng thẳng một thời gian dài theo dõi các lớp tuồng gay cấn. Lính canh đêm khuya, buồn im vắng, mỏi mòn, sợ buồn ngủ gây ra chểnh mảng việc phòng giữ nên thường trên sân khấu, đạo diễn để hai quân canh bày ra chuyện hát đố, chòng ghẹo lẫn nhau cho đỡ chán nản. Vào đầu câu thường là mấy tiếng “ò ý a”. Thí dụ:

(ò ý a) Váng quan (anh) dám hỏi cô hầu Vú cau (mà) ăn với (ý a ý a) cạnh trầu được chăng? (Chú ý: Nún cau thì hát trại ra vú cau để chọc ghẹo)

(ò ý a) Thuyền dọc tỏi trời chiếu ngang Để em nằm giữa (ý mà quên) để anh nằm giữa (ý a ý a) đôi nàng đôi bên.

Bài Lý Đào điên

Chia ra làm ba đoạn:

a) Lối nêu: Viết theo điệu văn lối (nghĩa là văn thường)

b) Mở bài: Viết theo văn vần hay văn thi (hai câu thất ngôn hoặc nguyên bài tứ tuyệt (4 câu).

c) Vô bài: viết theo thể thơ lục bát (6, 8), hát nhịp một và đôi khi bắt qua một câu Nam Xuân hay Nam Ai.

Bài điệu văn lối: (tuồng Mao Y Thần cung)

Lối nêu: Vui quá lắm, vui quá lắm Để tao chơi, để tao chơi Kìa ngựa xe như nước Nọ quần áo như nêm Bố bây ơi! Bố bây ơi! Đợi tao với, đợi tao với Mở bài: Số là, nhơn tình lãnh noãn (Lối văn vần): Con tạo vẫn ợ xây (bởi vậy cho nên) Duyên ta may có sao lại rủi Tường nguồn cơn đỡ đói sao dang Tao với hỏi chị Hằng Sao mà chị cứ không rằng, không răng Làm cho tao đây buồn tình, buồn nọ, buồn duyên lỡ làng Chàng chàng ôi! Bố bây ơi, Hằng Nga chỉ nói với tao làm vầy:

Vô bài: Ông Trời ghét khách hường nhan (Thể lục bát): Khiến thiếp xa chàng, chịu cảnh gian truân Cho dầu sớm Sở, chiều Tần Đã mang các đọa phong trần phải theo. Lên non rồi lại xuống đèo Quản chi thân gái phận bèo lênh đênh. Chú ý: Lập 2 lần để dứt bài.

Bài điên có mấy câu nêu, có thể viết văn thường hay hai câu thi hoặc một bài tứ tuyệt, kế đó là vô bài hát nhịp một viết theo thể lục bát.

- Bài điên văn thi:

Mở bài: Thanh phong thủy tú bạch vân phi (nêu 2 câu thi) Sơn thượng huê khai mãn cập thì Vô bài: Ông bay bướm lượn trên nhành (Thể lục bát) Đến khi hoa nở tan tành bông mai Chủ rằng: “Xuân bất tái lai” Nào ai có tường vàng lại chi mình Nghĩ tình mà thẹn cho tình Tình ôi có biết mấy năm sự tình.

- Bài điên bằng thi tứ tuyệt (tuồng Mao Y Thần cung)

Mở bài: Sầu tình lan huệ đã phai màu Do bởi vì ai khiến dãi dầu? Lan huệ buồn duyên lan huệ héo Sông Tương mà chảy biết về đâu? Vô bài: Buồn duyên trồi khúc Phụng Cầu Ai người (tình tang nôn tình) bạc nghĩa để sầu cho tôi. Xin nhớ ngày chia tay đổ lụy Trách ai đành rẽ thúy chia uyên Còn đâu là nghĩa là duyên Chỉ tơ (tình tang nôn tình) vội dứt cho điên đảo lòng Qua Nam Ai: Đảo điên, điên đảo vợ chồng Lạt phai duyên cũ, mặn nồng tân hoan Vô bài: Sao đành tham đó, bỏ đăng Học đòi (tình tang nôn tình) những kẻ chơi trăng quên đèn Qua Nam Ai: Lời thế sông núi còn rên Du âm chưa dứt, hương nguyền vội phai Dứt bài: Vương chi hai chữ sắc tài Phong trần (tình tang nôn tình) phải chịu, đọa đầy phải mang

Với ba bài Lý Đào điên trên thì bài văn lối tương đối dễ thuộc hơn hai bài văn thi và tứ tuyệt. Ngoài ra, theo Thân Văn Nguyễn Văn Quý, nghệ sĩ ít chịu học tuồng, cho nên cứ hát bài dưới đây (có lẽ làm bài chung cho các vở tuồng chăng?):

Nêu: Kìa ma trêu trước cửa (thể văn thường) Nọ quỳ lộng sau hè Bố bây ơi Bố bây ôi! Tao sợ lắm, tao sợ lắm.... Mở bài: Số là, cha về âm cảnh, mẹ lại diêm quan (Lối văn vần) Bởi vậy cho nên khóc lại than, than rồi lại tủi, Con đàng lắc lẻo quanh co Đây đã đến giang đò Sao chẳng thấy con đò, đò đưa Làm cho tôi càng chờ, càng đợi, càng trưa buổi đò. Đò đò ôi! Bớ bây ôi, con đò nó nói với ta làm vầy: Vô bài: Một mình thơ thẩn đêm đông (thể lục bát) Phải điệu vợ chồng, bậu khá nghe anh. Hỏi thăm khách cũ bộ hành Đàng đi Phan Thiết, Bắc Thành bao xa? Con đò (bậu) chớ có dẩn đà Bậu lo khách bậu, qua chờ bạn qua.

Thực sự, nghệ sĩ cũng không thuộc lòng đúng y bài bản đã viết ra mà cứ câu nhớ, câu quên, vì lâu ngày, rồi cứ dựa vào mấy câu chính mà “hát cương” ra. Ngoài ra, bởi khán giả cũng không biết được bài bản ra sao? Hát trúng hay trật câu gốc? Mà chỉ cần coi điệu bộ khéo léo của nghệ sĩ mà thôi.

Bài thần chú

Thể văn vần (cảnh Lưu Kim Đính gỡ bùa Cao Hoài Đức)

Lối nêu: Nam mô a di đà Phật! Cấp cấp chiều binh lại, La Đường, La Sát bách văn thiêng liêng Tiền sai lôi tướng, hậu khiển âm binh Thính lệnh ngã sai, trừ tà sát quỷ Là hỡi âm binh đi... Vô bài: Bất kỳ nhựt dạ, vô hạ tịch triệu Kiếm ban mai chẳng đặng ban chiều Tầm buổi tối vì không thời buổi sáng Thập vị loại cô hồn... Vô tiền đạo ngũ hành, ngũ vị Trấn trung ương chớ lộn nam phương Đặng cho binh quan sát Năm tướng cậy năm binh phản ác Bốn cửa thời bốn tướng thiên viên Trấn nội đường tướng dũng binh cường Tầm ngoại lộ cô hồn thập loại Hồn theo bắt phải tra đi xét lại Phách lạc người, lạc cốt, lạc hải. Kẻ thác oan quả chính liễu mình Người bức sự thất tình tự ải Kẻ bị trận phong ba phải hại, Người trần thoàn thây bỏ hải hà, Kẻ thác oan mình bị độc xà Người uống tử thân lâm hổ giáo Chốn non núi lâm tòng lộn lạo Lạc dạ dài ngạ tử cô hồn Chốn cao sơn rủi sút tay rồi Sa câu cội xương tan thịt nát Thấy đã bỏ cá ăn, sấu gắp Nào ai đâu cốt nhục khô tàn Kẻ hành trình thai nghén giữa đàng Bị huyết vận cũng đà kiếp thác Cao Hoài Đức hồn về nhập xác Ngạ quỷ hồn lập tức xuất thân Truyền chư vị chúng thần Tương hồn ma nhập thể Kiếm cho khắp trên ly dưới bệ Tầm cho ra nội cáo ngoại lâm Sương phải đội, tuyết phải dầm Kiểm thiệt hồn, tầm cho quả phách Hoặc hồn ở đám lau, bụi lách Hoặc ra đám muống, cây cà Hoặc hồn ẩn cây thung, cây thọ Hồn chớ thấy xác tàn mà bỏ. Đừng có thấy phách gỗ mà mê Dương gian là cảnh, âm phủ là quê Chưa mãn căn, mãn số đừng về Nghe thầy triệu hồn mau nhập thể, hô nhập.

Bài ru con (thể văn vần)

Lối nêu: Ru hời, ru hời tình ru Ru hời... hợi... hời... hơi Vô bài: Ru con cho mau biết mách, tách bạch tang tổn. Ru con mau biết ném tròn, biết lật, biết trườn Hò cống xanh, xê cống hò Ru con cho mau biết xổm, biết bò Bò vó, bò ra, tốt nết, tốt na Kêu cha, khóc mẹ, ai thấy cũng ư ừ thương. Nam Ai: Thương tình con trẻ chắt chịu Nhìn con thôi lại chín chiều ruột đau.

Bài Lý Mọi

a) Bài Lý Mọi điệu Bình Định:

Bà ơi là bà ơi ừ... Vẳng nghe chim vịt (2 lần) chiều kêu chiều ư chiều kêu chiều Bâng khuâng nhớ chủ tôi thương hại, tôi thương xót chiều chín chiều ư chiều chín chiều Đau quặn đau, ôi ông ôi, có hay chẳng nỗi này chẳng chớ ờ Qua Nam Ai: Lạnh lùng gió lạt hơi thu Càng vương đoạn thảm càng cưu chữ thù

b) Bài Lý Mọi điệu miền Nam: chúc tụng, có bốn câu lục bát xen vào giữa giọng hát Mọi. Thân Văn Nguyễn Văn Quý đã chép theo một bản xưa:

Bài: Muôn năm chúc thọ Thánh quân Xiêm lên sửa trị ngai vàng đặc ân Vơ: Rì in rì ịn ri in vố (2 lần) Táng hường rơ in (2 lần) Ri ìn ri ín ri in hường rì ìn, ri ìn ri in hường rì ìn... Bài: Tám châu năm nước hội Tần Dấy binh ô hạp quyết lòng chiến tranh Vơ: (vơ theo trên) Bài: Thượng đời gây dữ hùng anh Xuất sư đã tốt cang thường lại xuê Vơ: (vơ theo trên) Bài: Ra cờ múa giáp qua day Đẹp lòng chư tướng bó tay xưng thần Vơ: (vơ theo trên)

Bài Bối Yến

Theo Thân Văn Nguyễn Văn Quý thì “ngày xưa Nhưng tuồng (Biện tuồng) phần nhiều có học chữ Nho nên đôi khi sáng tác một bài hát thêm vào một vở tuồng nào đó cho thêm phần sắc sảo. Thí dụ như Bài Bối Yến (dường như do Biện Thiền ở Sa Đéc viết) dành riêng cho Đào Phụng Kiều (tuồng Phản Đường lấy Thủy Hoa Cảnh), vịn theo điệu Lý Qua Nam (thay vì viết song thất lại viết văn vần) cũng nêu bằng lối Ai và một câu Ngâm:

Lối Ai: Phận tôi đòi chủ dạy phải vâng (âu là) Trỗi giọng oán ca - xang mấy nhịp... hổ Ngâm: Than thân trách phận dãi dầu Trời già nỡ khiến để sầu cho tôi Vô bài: Trời nỡ khiến ai... Trời nỡ khiến oan ương chích bóng. Đất lại sanh sen liễu nở hai phang Liễu nhởn nha tại chốn triều đàng Sen lạnh lẽo trong miền thệ thủy Chàng hỡi chàng ham chi phú quý Nỡ quên lời biển hẹn non thề Chàng chẳng bằng ông Bá Lý Hề Phú dịch giao quới lại dịch thê Phú quý chẳng nại từ sanh mạc nại Tâm phu tướng thiên san vạn hải Khổ thân này gối vác nằm u ư u sương... Nam Ai: Buông lời vội hỏi tình nhân, Còn thương như cũ, hay lần lãng xao... Vô bài: Áo tan tành một thân một tấm Thân lưu lạc đạp tuyết dặm ngàn Thành Thông Châu từ thuở cách chàng, Bị giặc già cho nên thất lạc. Thà thác thiếp cam tâm tử biệt Thiếp với chàng ai nỡ sanh ly? Thiếp nguyện cùng thiên dĩ chí địa dĩ tri Thông Châu quận mặc dầu thương nhớ Thiếp lặn lội non Tần, biển Sở Chàng Tấn Hưng chàng hỡi có hay? Chàng Tấn Hưng chàng hỡi có ư ừ u hay... Nam Ai: Ấn Châu Sa nay còn rành rạnh Trách ai đành phụ nghĩa sơ giao.

Bài này cũng kêu là “Bài so ấn” vì khi hát tới “Ấn Châu Sa” thì Tấn Hưng (tức Lý Đán) xòe bàn tay trái có ấn son, còn Phụng Kiều xòe bàn tay mặt có ấn son so nhau.

Bài đờn

Dùng thể văn tứ tự hoặc tứ tuyệt. Thí dụ tuồng Phong Thần, Bá Ấp Khảo dạy đờn Đát Kỷ. Bá Ấp Khảo:

Nói lối: Hảo a! Ngưỡng lại thánh hoàng quan cổ Phù thừa mẫu hậu cư trì (âu là) Lưỡng thủ phục du di Song thinh đồng cổ lộng... a... Rao đờn: Linh tính tang tôn Tình tang ư tổn tổn Tịch tăng tôn tích tịch tình tịnh tang tôn Tình tang tồn tỉnh Lình tính... tình tịch tang tôn Linh tinh táng tôn tện... tồn tên... Vô bài: Hoàng trào ư ư tịnh tang tôn tến tính ngự chế Phục cảm tịnh tang tôn tến tính quân ân Khả cảm tịnh tang tôn tến tính phụ thân Cừu chi tịnh tang tôn tến tính Dũ lý, Hoàng Gia tịnh tang tôn tến tính phúc chí Hậu hương tịnh tang tôn tến tính Kim Loan Đước phối tịnh trung tôn tến tính Võ Thang Thân trung tịnh tang tôn tến tính tử ư đạo u Qua Nam Ai: Tứ đạo lối bề hiếu thảo Hổ phận mình không ráo dòng châu

Bài đờn lưu lạc (cũng đệm chữ đờn miệng như trên):

Phong Viễn tống hề lưu thủy thủ Sài phòng từ nhập hề bội thương tình Hạnh thất ngâm hề trường đoạn thán Nhứt khúc Dương Xuân hề huệ màn thành