Chủ đề 02
Quá trình hình thành và phát triển
Theo sử sách, Hát Bội hình thành ở hậu bán thế kỷ XIII đời Trần, khi quân ta bắt được kép hát Lý Nguyên Cát trong trận Tây Kết. Từ đó, Hát Bội phát triển trong cung đình nhà Trần, được Đào Duy Từ chấn chỉnh ở Đàng Trong thế kỷ XVII, hồi sinh mạnh mẽ dưới triều Nguyễn với cụ Đào Tấn, lan khắp ba miền rồi dần lu mờ trước chữ Quốc ngữ, Kịch nói, Cải lương và các hình thức giải trí mới của thế kỷ XX.

I. Từ lúc hình thành đến thế kỷ XVI – Bối cảnh
Từ đầu bán thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XIV, bốn thế kỷ với khoảng thời gian 400 năm, vừa chiến đấu chống quân xâm lược, vừa xây dựng đất nước.
Đời nhà Lý (thế kỷ XI-XII) phía Bắc đánh Tống, phía Nam bình Chiêm, lập nên những chiến công rực rỡ, đất nước an bình, giữ vững được nền tự chủ.
Đời nhà Trần (thế kỷ XIII-XIV) phía Nam bình Chiêm, đánh giặc Ngưu Hồng, Ai Lao; phía Bắc chống quân Nguyên xâm lược, giữ vững được nền độc lập.
Ở bốn thế kỷ này, xã hội nước ta vẫn là xã hội quân chủ phong kiến. Triều đại nhà Lý (1010-1225) Phật giáo hưng thịnh bao nhiêu thì triều đại nhà Trần (1225-1400) Nho học cường thịnh bấy nhiêu.
Nhà Trần tổ chức áp dụng thể thức thi cử nghiêm mật, cách thức lựa chọn hiền tài tinh tế, thi hành phương pháp cai trị với lối chính trị uyển chuyển, khéo léo, thực lòng đãi ngộ xứng đáng những người tài đức, nên nhân tài đua nhau nhập cuộc. Những sĩ nhân, quân tử xuất hiện ngày càng nhiều, đồng tâm hiệp lực đem tài năng ra thi triển, nên đạo học chấn hưng ngày càng hưng thịnh. Do đó nền văn nghệ nói chung cũng được dịp thuận lợi, phát triển một cách rực rỡ trong đà bành trướng mạnh mẽ của trào lưu văn hóa thời kỳ bấy giờ.
Sử gia Ngô Sĩ Liên viết: "Nước Văn Lang phía Đông giáp biển Nam, phía Tây tới Ba Thục, phía Bắc đến hồ Động Đình, phía Nam tiếp nước Hồ Tôn tức Chiêm Thành (ĐVSKTT, ngoại kỷ, tr.35). Tiên sinh tham khảo những điều chép trong các sách Thiên hạ quận quốc chí, Dư địa chí (của Tàu) thì đại lược cũng giống nhau: "An Nam: Đông giáp biển, Tây giáp Vân Nam, Lão Qua, Nam giáp Chiêm Thành, Bắc giáp Quảng Tây" (sđd, tr.45).
Đời vua Lý Thánh Tông (1054-1072) thân chinh đánh Chiêm Thành. Vua Chiêm là Chế Củ xin dâng đất 3 châu: Đại Lý, Ma Linh và Bố Chánh để chuộc tội (3 châu ấy nay thuộc địa hạt tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị).
Vì thế, đời Lý, địa thế nước ta thời kỳ này đã kéo dài tới miền Trung. Nhưng các sự kiện Hát Bội chưa xảy ra vào thời điểm này, ở vùng đất này. Duy việc vua Lý Thái Tông (1028-1054) bắt các cung nữ Chiêm Thành biết múa điệu Tây Thiên (nguồn gốc Ấn Độ) đem về cho ở trong cung thì âm nhạc, ca khúc, vũ điệu của Chiêm Thành được du nhập vào nước ta, và tất nhiên ta có bị ảnh hưởng của Chiêm Thành.
I. Quá trình hình thành – Thời kỳ sơ khởi
Hát Bội được hình thành sơ khởi là ở hậu bán thế kỷ XIII vào đời vua Trần Nhân Tông (1278-1293).
Theo các sử sách lưu truyền lại thì khởi thủy là do "trong trận đại phá quân Nguyên ở Tây Kết, quân ta bắt được tên Lý Nguyên Cát giỏi nghề múa hát" (1).
Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huế đã trích dẫn ở KĐVS quyển 10, tr.15 và ĐVSKTT, quyển 7, tr.27 cũng ghi chép là "bắt được người phường tuồng là Lý Nguyên Cát ở trong quân Toa Đô vào năm Thiên Bảo (1279-1284)".
Sử gia Ngộ Phong Ngô Thời Sỹ trong cuốn VSTA, tr.247, lại ghi tên hắn là: "Lý Cát".
Trong tập Lược khảo văn học Việt Nam (2), Nguyễn Đổng Chi cùng những người trong nhóm là Vũ Ngọc Phan, Hồng Phong và Văn Tân cũng ghi chép là: "Đến đời Trần (thế kỷ XIII, không viết rõ đời vua nào? năm nào?) trong một trận thắng (không ghi ở đâu?) quân xâm lược nhà Nguyên, quân ta bắt được một nghệ nhân người Trung Quốc là Lý Nguyên Cát, do bọn tướng Nguyên đem theo để hát trong quân. Người tù binh nọ (tức kép hát Lý Nguyên Cát) bị giữ lại và phải làm một gánh hát để bán vui cho các quan lớn cùng các thế gia".
Lệ Thần Trần Trọng Kim viết ở phần ghi chú 1, tr.174 trong cuốn VNSL, tập 1, của ông là: "Khi quân nhà Trần đánh được quân Nguyên, có bắt được một tên hát bội là Lý Nguyên Cát. Sự hát tuồng của Việt Nam bắt đầu từ đấy".
Nhà bác học Lê Quý Đôn, hiệu là Quế Đường cũng cho rằng: "Nước ta có trò tuồng là bắt đầu tự đây" (KVTL, quyển 1, tr.120).
Sử gia Ngộ Phong Ngô Thời Sỹ cũng đồng ý rằng: "Nước ta có truyện tích chèo trước (nhất) từ đây trở đi" (VSTA, tr.247).
Tóm lại, qua sử sách, Hát Bội được hình thành ở hậu bán thế kỷ XIII vào đời vua Trần Nhân Tông (1278-1293), khi giặc Nguyên xâm lấn nước ta, bởi Lý Nguyên Cát, tên kép hát trong quân Nguyên bị quân ta bắt trong trận Tây Kết. Hắn được giữ lại để lập thành một ban hát.
I. Quá trình hình thành – Thời kỳ phát triển
Là từ đời vua Trần Nhân Tông (1278 - 1293) đến đời vua Trần Anh Tông (1293 - 1314).
"Khi đại định Lý (Nguyên Cát) bị giữ lại Thăng Long để lập một gánh hát làm trò mua vui cho vua tôi Nam Việt" (tạp chí đã dẫn trên).
Vệ Thạch Đào Duy Anh (Sđd trên) đã dựa vào cuốn VSTV của vua Tự Đức mà cho rằng: "Lý Nguyên Cát mới đem nghề ấy (tức nghề hát tuồng) dạy cho người Việt Nam".
Lệ Thần Trần Trọng Kim (Sđd trên) cũng ghi: "Sau nó (tức Lý Nguyên Cát) ở lại nước ta lấy cổ truyện mà đặt thành bài tuồng, rồi dạy người mình hát. Khi con hát ra làm trò thì mặc áo gấm, áo vóc, theo nhịp đàn, nhịp trống mà hát".
Nhà bác học Quế Đường Lê Quý Đôn đã căn cứ vào "sử Trần ghi chép lối đóng tuồng mà Lý Nguyên Cát bày ra là cách "thay đổi nhau ra, vào mà làm trò" (Sđd trên).
Sử gia Ngộ Phong Ngô Thời Sỹ (Sđd trên) đã ghi chép rằng ngoài thuật tích cổ "Tây Vương Mẫu hiến đào" còn có "những khúc hát như: Giáng Hoàng Long, Yến Dao Trì... âm và điệu gần như cổ" và lối trình diễn hát tuồng phương Bắc thời đó là "thay nhau trở ra, trở vào làm trò vui".
GS. Emile Gaspardone đã trích dẫn ở TT 724 rằng: "Hắn (tức Lý Nguyên Cát) có đặt nhiều bản cổ tuồng... Và những vở tuồng đó có những vai như: Quan nhân, châu tử, đán nương, nô tỳ, tổng cộng 12 vai. Mặc gấm vóc và đồ thêu, họ đánh trống và thổi sáo, gảy đàn tỳ bà, vừa vỗ tay vừa gõ vào thùng đàn Nguyệt làm nhịp, lần lượt ra vào trình diễn" (Il avait fait des drames anciens... et ses pièces avaient des rôles tels que le Mandarin, Tchou Tsew, Tanniang, l'Esclave, douze en tout. Habillés de brocart et de broderies, ils battaient le tambour et soufflaient la flûte, touchaient du luth et claquaient des mains, faisaient vibrer les casses des guitares. Entrant et jouant tour à tour).
Nhóm Nguyễn Đổng Chi (Sđd trên) cũng viết là: "Gánh hát của Lý Nguyên Cát là một gánh gồm có đào và kép, có những vai: Quan nhân (là vai quan), đán nương (là vai đào do con trai đóng giả con gái), chu tử (chưa rõ là vai gì?). Gánh hát của Lý Nguyên Cát đã diễn thành sự tích, những vở của Lý là: Trang Chu Mộng Điệp, Bạch Lạc Thiên mẫu biệt tử, Vi sinh ngọc điệp đạp thanh ca.
Nguyễn Đổng Chi trong VNCVHS, tr.365 - 366 chép là: "Gồm có 12 người, có những vai như: cung nhân, châu tử, đán nương, cậu nô vv..." và cũng "sắm đủ quần áo, gấm vóc theo lối Tàu". "Các bài tuồng (ngày nay ta gọi là vở tuồng hay vở hát) thường được khán giả thích hơn là: tích Tây phương Vương Mẫu kiến bàn đào. Lại có những người đánh trống, gảy đờn, thổi sáo, gõ phách dậm vào trong khi hát và múa".
Trong cuốn in ronéo (đã nêu trên) ông viết tiếp sau khi kê tên "những vở tuồng này gọi là vở tuồng (tuồng và trò cùng một nghĩa), chủ yếu là diễn lại hình dung, dáng điệu, cử chỉ của người xưa". Tới đây ông nêu sự kiện xảy ra ở bên Tàu để minh chứng "Như Ưu Mạnh thời Chiến Quốc (1122-250 trước công lịch) đóng vai Tôn Thúc Ngao, diễn lại đúng y lời ăn tiếng nói và cử chỉ của người xưa, làm cho Sở Trang Vương nhớ lại người bầy tôi đã chết mà phải khóc".
Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huế (Sđd trên) cũng ghi: "Nguyên Cát khéo múa hát, phỏng theo tiếng ta làm ra các vở tuồng".
Tóm lại, theo sử sách đã nêu trên thì khoảng thời gian 36 năm (kể từ năm 1278 đến năm 1314 (thế kỷ XIII-XIV)), Hát Bội định hình rõ ràng vì đã có một ông bầu, một ông thầy tuồng (đạo diễn) bất đắc dĩ, lập thành một gánh hát nhỏ, có số đào kép 12 người sắm từng vai tuồng riêng biệt (quan nhân, châu tử...), có lối hát trình tự rõ ràng (thay phiên nhau đi ra, trở vào vừa làm trò vừa hát múa), có tên những khúc hát (Giáng Hoàng Long, Yến Dao Trì...), y trang rực rỡ (đồ gấm vóc thêu), có vở tuồng diễn lại sự tích theo truyện cổ (Tây Vương Mẫu kiến bàn đào).
Phát triển mạnh bởi món hát tuồng đó đã trở thành một món tiêu khiển không thể thiếu được của (triều đình) các vương công đại thần (VNCVHS, tr.366). "Khi ấy các thiếu niên hào khí trong nhà vương hầu tranh nhau tập hát tuồng" (VNCTBK, tr.26, 27, trích dẫn ở KĐVS, quyển 10, tr.15 và ĐVSKTT, quyển 7, tr.24).
Nguyễn Đổng Chi cũng ghi chép lại là "nhiều nhà (lại) cho nô tỳ theo hầu Nguyên Cát để tập hát và dạy lại cho kẻ khác" (Sđd trên).
Sử gia Ngộ Phong Ngô Thời Sỹ cũng ghi là "các thiếu niên (và) con hầu (và còn nói rõ hơn là) đều tập lối hát Bắc" (VSTA, tr.247).
Nhà bác học Quế Đường Lê Quý Đôn cũng ghi nhận là "các thanh niên và con sen nhà thế gia học hát" (Sđd trên).
GS. Emile Gaspardone cũng đồng ý với Lê Quý Đôn và Ngô Thời Sỹ là "các tôi đòi trẻ của Hoàng thân đã được người đó (tức Lý Nguyên Cát) luyện tập các điệu phương Bắc (les jeunes domestiques des grands s'étaient sous lui formés aux chants du Nord) (Tạp chí Sinologica đã dẫn trên).
Đời vua Trần Dụ Tông (1341-1363) vua bắt vương hầu, công chúa phải đặt chuyện tuồng (VNSL, tập 1, tr.174, Lệ Thần Trần Trọng Kim).
Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huế cũng trích dẫn ở KĐVS, quyển 10, tr.15 và ĐVSKTT, quyển 7, tr.24 là "vua cho vương hầu diễn các vở hát".
Như vậy, tóm lại, Hát Bội là một kiểu hát diễn lại các sự tích dựa theo các truyện cổ xưa đã hình thành rõ rệt và phát triển mạnh ở thời kỳ này (Trần).
I. Quá trình hình thành – Thời kỳ suy vi
Là từ cuối đời Trần, có thể kể từ đời nhà Hồ (1400-1407), đầu thế kỷ XV, trở về sau. Vì không có sử sách nào ghi lại những cuộc diễn trò Hát Bội cả. Nhà Hồ cũng chỉ phiên chế ca nhạc, múa vũ điệu. Đời nhà Lê (1428-1788) sau mười năm gian khổ, trường kỳ kháng chiến chống giặc Minh (lúc này ở bên Tàu là nhà Minh đang cai trị) cho đến khi thanh bình thì các vua nhà Lê chú trọng đến ổn định chính tình, sai người đặt ra các luật lệ về âm nhạc: Âm nhạc cung đình (Triều nhạc) thì do quan Thái thường cai quản, còn âm nhạc dân gian (Dân nhạc) thì do Giáo phường trông coi, chú ý về nghi lễ chứ không thấy trình diễn Hát Bội vui chơi.
II. Từ thế kỷ XVII đến hiện đại (thế kỷ XX) – Bối cảnh
Suốt ba thế kỷ (XVII-XVIII-XIX) đất nước bị phân chia thành hai miền: Bắc (Đàng Ngoài) đã có vua Lê (làm vì) lại có chúa Trịnh nắm mọi quyền hành thực sự. Nam (Đàng Trong) với chúa Nguyễn, quyền lực bao trùm một miền rộng lớn, cũng theo chế độ tập quyền chuyên chế, cha truyền con nối và vẫn lấy nông nghiệp làm căn bản. Hai đàng vừa chống nhau với quân nổi loạn trong phần đất cai trị của mình, lại vừa phải đánh lẫn nhau (Trịnh - Nguyễn phân tranh) để tranh giành quyền lực khiến gây ra cảnh nội chiến tương tàn.
Lịch sử nước ta thời kỳ này ở trong một bối cảnh rối loạn, liên miên chinh chiến, nhà tan cửa nát, nhân dân điêu linh, oán thán.
Cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, nhà Nguyễn thống nhất đất nước. Ranh giới nước ta được tính từ ải Nam Quan ở phía Bắc (giáp ranh nước Trung Hoa) đến chót mũi Cà Mau ở phía Nam.
Cứ nhìn vào bối cảnh đất nước, ta thấy ngay rằng: Nghệ thuật Hát Bội bị phân tán, suy yếu theo trào lưu văn hóa thời bấy giờ.
Miền Bắc gọi là Hát Tuồng, từ Thanh Hóa trở vào miền Trung gọi là Hát Bộ, gọi là Hát Bộ có lẽ một phần cũng vì thanh âm trong ngôn ngữ miền Trung nặng, đặc, chìm nên người miền khác nghe là Hát Bộ chăng? Trở vào miền Nam nghe phát âm lại biến thành Hát Bội.
Như vậy, Hát Bội từ cung đình, theo thời thế bị suy yếu, phân tán khắp nơi, lan ra đến ngoài dân chúng, nhưng không tàn lụi, biến mất hẳn.
II. Các thời kỳ – Thế kỷ XVII–XVIII: Đào Duy Từ và Hát Bội Đàng Trong
Đoàn Uẩn (ở đầu thế kỷ XIX) trong sách Tuy Tình Từ tạp ngôn viết về đất Nam Bộ đã cho biết từ đời chúa Hiền Triết Đế Dũng Quận Công Nguyễn Phúc Tần (1648-1687), tục gọi là chúa Hiền đến chúa Võ Vương Hiếu Võ Đế Nguyễn Phúc Khoát (1738-1765), nghĩa là từ hậu bán thế kỷ XVII sang hậu bán thế kỷ XVIII, cuộc sống Đàng Trong rất sung túc và nhân dân thích múa hát, không ngày nào là không có. Ông đã viết:
Tiêu cổ huyên văn ca vũ địa Phàm trường thoa chúc vẫn lai thuyền.
(Nghĩa là: Tiếng tiêu, tiếng trống luôn vang lên ở vùng đất múa hát ấy và thuyền buồm đi lại trên sông như thoi đưa).
Theo DNLTTB thì trên vùng đất ấy (miền Nam Bộ) đã sản sinh ra nhiều nghệ sĩ tài hoa. Chính Võ Vương đã sai người vào Trấn Biên (tức Biên Hòa ngày nay) bắt con hát đem về cung.
Đình Bằng Phi (báo TN xuân Bính Tý (1996), tr.43 đã trích dẫn bài viết của Vũ Ngọc Liễu (Báo Bình Định số 139 ngày 11.8.1992) như sau: "Sử cũ chép: Vào thời chúa Nguyễn thứ VIII (tức chúa Hiếu Vương), Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát (1739-1765), người con trai thứ 9 của chúa tên là Hiểu bị bệnh chết, chúa đau xót cực độ bèn hạ lệnh cấm dân gian không được hát xướng 100 ngày. Hết thời gian ấy, chúa sai hai quan thị vệ vào đất Trấn Biên (tức Biên Hòa ngày nay) bắt con hát (đào, kép Hát Bội) về Kinh đô Phú Xuân để diễn cho chúa tiêu khiển".
Thời kỳ này, Đào Duy Từ (1571-1634) đã để lại cho đời sau thừa hưởng những thành tựu quý báu của ông. Riêng về Hát Bội đã thành quy củ, nền nếp, có thể gọi là Hát Bội Cung Đình. Đồng thời, lúc này, ở vùng Trấn Biên (tức Biên Hòa ngày nay) thuộc miền Nam trù phú, dân chúng tìm thú vui chơi, nên phát sinh Hát Bội Dân Dã. Có lẽ, Võ Vương vì đã thường xem các nghệ sĩ quen thuộc ở cung đình trình diễn nên mới sai người vào Trấn Biên đưa các nghệ sĩ Hát Bội Dân Dã danh tiếng miền Nam về cung (miền Trung) trình diễn xem cho mới lạ chăng?
Theo Khái Sinh Đường tụ quán trong Đào Duy Từ - tiểu sử và thơ văn do Đông Tây thư quán Hà Nội ấn hành năm 1944 thì "Đào Duy Từ sinh năm 1591 (hậu bán thế kỷ XVI), người làng Hòa Trai, huyện Ngọc Sơn (nay là huyện Tĩnh Gia), tỉnh Thanh Hóa. Cha ông là Đào Tá Hán nguyên là Quản giáp đoàn hát triều đình, sau lên chức Linh quan coi đội nữ nhạc đời vua Lê Anh Tông (1556-1573). Kỳ thi hương năm 1592 do Trịnh Tùng tổ chức, ông nạp sở thí ở Thanh Hóa. Hiến ty cho Đào Duy Từ là con nhà phường chèo (dòng dõi hạ tiện) nên bác sổ không cho thi. Theo DNLTTB thì ông uất ức trốn vào Nam thời Nguyễn Hoàng (1558-1613). Năm 1627 ông được Trần Đức Hòa tiến cử với Sãi Vương Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1625).
Về mặt văn hóa, ông giúp chúa Nguyễn sửa sang các lễ nghi có hát múa điệu múa cổ; đặt ra những điệu múa mới như Song Quang nữ tướng xuất quân dựa vào những truyện Tam Quốc, Tây Du; chấn chỉnh lại môn Hát Bội đem phổ biến trong dân gian. Do đó, Hát Bội phát sinh ở Bình Định. Ông bị bệnh mất tháng 10 năm Giáp Tuất (1634) thọ 63 tuổi. Ông được truy tặng Trụ Quốc Kim Tử Vĩnh Lộc Đại Phu, Lộc Khê hầu. Đến thời vua Minh Mạng (1820-1840) lại truy tặng Khai quốc công thần, Thái sư Hoằng Quốc công. Tác phẩm văn chương của ông còn lưu lại gồm có: Hổ trướng xu cơ tập (nói về binh pháp), Ngọc Long Cương ngâm (bài phú dài 316 câu), Tư Dung vân (thơ dài 386 câu). Người đời sau tôn thờ ông là tiên hiền, coi Bình Định là cái nôi Hát Bội của miền Trung.
Vốn con nhà nòi, xuất thân trong một gia đình giỏi về xướng ca, rành về Hát Chèo và múa hát cung đình (ảnh hưởng Chiêm Thành), Đào Duy Từ lại còn hiểu rõ thấu đáo, nắm vững những bí quyết của nghệ thuật sân khấu Hát Tuồng Nguyên Mông lưu truyền lại, nên việc ông sáng tác các điệu múa mới, phóng tác, chấn chỉnh lại Hát Bội một phần là trong năng khiếu bẩm sinh, di truyền, một phần có lòng uất hận vua chúa miền Bắc khắc nghiệt nên ông quyết tâm làm mới cho khác với Đàng Ngoài khắc kỷ. Như vậy thì Hát Bội đã do Đào Duy Từ cải tiến, xây dựng vào thế kỷ XVII ở Bình Định. Suy từ đó, ta có thể đưa ra một công thức cho Hát Bội Bình Định do Hát Chèo + Hát Tuồng Nguyên khúc + Chiêm Thành âm (dân ca địa phương) hợp thành.
Nguyễn Văn Xuân trích dẫn lời Thích Đại Sán, tác giả quyển Hải ngoại kỷ sự (Viện đại học Huế xuất bản 1963), tr.129 có viết "... Trong tiệc có diễn kịch, Quốc Vương đặt bọn tiểu hầu nữ (nữ ca vũ) đến, dọn lại bàn tiệc, nhường bọn tiểu hầu của Vương hát trước. Trong cuộc hát, chủ nhân đặt một cái trống lớn (trống chẩu) bên sân khấu, thỉnh thoảng điểm 2, 3 tiếng trống, cũng một nghĩa như gõ nhịp thời xưa vậy".
Theo đó, ta có thể thấy thời Nguyễn Phúc Chu (đầy đủ là Tộ Quốc công Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) tục gọi là chúa Quốc) ở cuối thế kỷ XVII (còn 9 năm là sang tiền bán thế kỷ XVIII) có đủ quyền lực, tiền bạc để nuôi dưỡng con hát (đào, kép) và tổ chức các cuộc trình diễn vui chơi. Còn ở đầu thế kỷ XVII, tuy Đào Duy Từ đã phổ biến Hát Bội trong dân gian nhưng cũng chỉ có các bậc chức sắc cai trị dân mới có đủ quyền lực tiền tài tổ chức hát diễn dựa vào các dịp cúng lễ để vui chơi mà thôi.
II. Các thời kỳ – Thế kỷ XVII–XVIII: Hát Bội trong phủ chúa qua tranh của John Barrow
Bằng chứng là theo một bức tranh màu cuối thế kỷ XVIII ở Đàng Trong tựa đề: "Một cuộc du hành đến Nam Kỳ (A voyage to Cochinchine) vào năm 1792 và 1793 của John Barrow, London, 1806, đăng lại trong Iconographie historique de l'Indochine française (trích lại của Tập san Sử Địa số 9, 10 năm 1968) diễn tả một cảnh Hát Bội trong phủ chúa theo cách nhìn của một người Anh.
Nhìn vào bức tranh vẽ ta thấy toàn cảnh: Chúa mặc áo dài, đầu cuốn khăn, ngồi ngay ngắn xếp bằng trên một cái nệm đặt trên một cái bệ kê cao hơn mặt đất chừng một thước, hai bên phía sau là hai chiếc long cụp lại, dựng đứng. Bên phải chúa là một tên lính đứng hầu cầm quạt lọng và hai tên lính (một đội khăn đen, một đội nón) mỗi tên giữ một lá cờ chống cán xuống đất chầu hầu. Bên trái chúa là hai tên lính hầu (một người cuốn khăn đen, mặc áo trắng, quần đen, cầm giáo dài chống cán xuống đất; người lính đứng bên cạnh đội nón, mặc áo đen, tay phải giữ chiếc khiên chống dưới đất, tay vác cây gươm đứng hầu). Cả hai người lính đều để chân trần. Một viên quan hầu ngồi xệp dưới đất ở bên cạnh người lính. Trước mặt Chúa phía bên phải là các quan mặc triều phục ngồi xệp dưới đất. Có người đội mũ phẩm phục, có người đội nón quai thao. Phía trái có một người cầm gươm ở tay phải, một người khác giữ chiếc lọng che viền tua, có hình hoa văn (có lẽ là một vị đại thần). Quân và dân, người đội nón, kẻ cuốn khăn, kẻ áo đen, người áo trắng đứng xúm xít xung quanh xem, chừa một khoảng trống ở giữa để cho các con hát diễn tuồng. Nơi đây có lẽ là một cái rạp rộng, cao, có cột, kèo, vải chăng che phía trên trần. Nơi cửa ra vào, tấm màn vén sang một bên; một bên hông trái có chỗ vách trống rộng. Trên vách sơ sài không trang trí gì, chỉ có một tấm hoành lớn ở phía sau lưng chúa, trên có ghi vài hàng chữ Nho. Ở giữa rạp, khoảng trống rộng trước mặt có bốn nhân vật đang trình diễn: ba người con gái trang phục áo dài hở cả hai cánh tay, quần dài quá đầu gối, một người cuốn dải vải làm vành khăn có dắt hoa, cả ba người đang kiễng chân trái, hai người giơ tay trái còn một người giơ tay phải, cả ba người đang múa. Một nhân vật đứng gần bệ chúa, cuốn khăn đen, mang mặt nạ, đeo râu trắng dài, mặc áo dài tay thụng, quần chẽn tới đầu gối, tay phải cầm roi mây, tay trái vươn ra, xòe bàn tay, chân phải tấn trụ, chân trái xoạc ra phía sau, làm như bộ điệu múa võ.
II. Các thời kỳ – Hát Bội trong hoàng cung qua ghi chép của F. Baillé
Một bài khác nữa mô tả cảnh Hát Bội trong cung vua do người Pháp viết, Lê Hương dịch, trích vài đoạn trong bài Les Annamites của ông F.Baillé đăng trong tạp chí "Bibliothèque illustrée des voyages autour du monde par terre et par mer" số 38 xuất bản ở Paris vào đầu tháng 12.1897, ghi lại những điều tai nghe mắt thấy ở đế đô dưới triều vua Đồng Khánh (1886-1888). Ở đây chỉ trích đăng nguyên văn đoạn "Hát Bội trong hoàng cung":
"Cuộc vui được chọn trình diễn trong hoàng cung để hầu đức vua thường là đoàn Hát Bội. Người ta trang hoàng một gian phòng thật rộng, giữa có nhiều bàn dài trải vải đỏ để tiếp khách, trên có trái cây và bánh gói giấy đủ màu, hình dung kỳ lạ, ly, tách để các thị vệ rót rượu bia, nước trà.
Đức vua ngồi trên ngai riêng biệt đặt trên cái bục khá cao, trước mắt có một cái bàn để ly tách và hộp đựng đường làm bằng ngọc thạch, một cái mâm nhỏ có vành cao tuyệt khéo đựng những món đồ dùng của ngài mà đi đâu ngài cũng đem theo, một túi vải đỏ đựng đầy thuốc điếu dài và nhỏ, một đồng hồ báo thức bằng vàng, vài món nữ trang, dầu thơm, bình xịt dầu, một cái gương nhỏ... tất cả đồ lề của một ông vua ở Á Đông mới làm quen với nền văn minh của chúng ta.
Bên mặt và bên trái của ngài, ông Thống sứ và vị tướng chỉ huy quân đội ngồi trên ghế riêng rẽ. Phía sau có treo một bức sáo đan thưa, người đứng bên trong có thể nhìn qua kẽ hở, chúng tôi nghe tiếng nói thì thầm của mấy nàng cung nữ hầu vua. Gian phòng không được sáng sủa lắm. Hàng cột và những cây đà ngang làm bằng gỗ nguyên thân, màu đen càng làm tăng thêm vẻ u tối. Trên trần nhà có vẽ hình mây bay, nhiều ngôi sao, mảnh trăng khuyết trên nền màu xanh đã ám bụi thời gian. Chúng tôi thấy có 2 hay 3 cánh cửa sập để dùng trong lúc diễn tuồng. Vài cây đèn dầu lửa của người Âu chế tạo, loại thường đong đưa dưới cây sắt dài, vài cây đuốc để trên bàn và dưới đất không đủ sức soi sáng cả gian nhà quá rộng. Nhiều chiếc chiếu trải trên mặt đất giữa phòng làm sân khấu.
Đức vua vừa ngự trên long bệ thì giàn nhạc giáo đầu gồm lối 20 nhạc sĩ ngồi xổm đánh trống, gảy đàn, thổi kèn, tạo thành một âm điệu triền miên và inh tai. Trước mặt họ có một cái trống lớn - đúng ra là một cái thùng to. Một vị quan lớn ngồi sau trống, chúng tôi nhận thấy là nhạc phụ của đức vua, quan Kinh lược ở Bắc Kỳ. Mỗi khi nghệ sĩ khéo trình diễn thì ông đánh 2 hay 3 tiếng trống, mỗi tiếng tiêu biểu một số tiền biếu tặng diễn viên (tiền thưởng).
Các đào, kép trong vở tuồng ăn mặc chững chạc ra sân khấu lạy chào đức vua, đoạn đưa ra nhiều mảnh vải dài thêu những chữ Nho lớn tỏ lòng tôn kính và chúc đức vua sống lâu. Một diễn viên khác lược thuật vở tuồng với giọng chát chúa, tiếp đến là bắt đầu xuất hát mà người ta không thể biết chừng nào chấm dứt. Có tuồng kéo dài 3 ngày hay lâu hơn, nhưng không vì thế mà khán giả bồn xồn chán nản, họ xem đến giờ nấu cơm thì ra về, ăn rồi trở lại bình tĩnh thưởng thức tiếp.
Đối với người Âu Tây, lúc tuồng hát khởi sự là lúc họ bắt đầu không hiểu gì cả. Tất cả chỉ là một trận náo động ầm ĩ, hò hét, quái lạ mà chúng tôi cố gắng tìm kiếm ý nghĩa qua lối cử động tay chân cũng không sao hiểu nổi. Các nghệ sĩ mặc y phục tuồng của người Tàu, mang hàm râu tỉa vĩ đại dài tới thắt lưng, mặt bôi đầy màu đen, vàng hay đỏ, đôi mắt vẽ to quá cỡ. Đúng là những nhân vật thời chiến Trung Hoa, nửa người nửa quỷ, đánh loạn xạ với nhau bằng những thế võ tượng trưng xem xấu xí không chịu nổi. Họ bước đi một cách cố gắng vụng về, lòng khòng trong những đôi hia cao cổ, uốn cong lên, đế bằng nỉ thật dày. Y phục may theo nhiều kiểu mẫu, thêu thùa, chưng diện khác nhau không thể nào phân biệt được người mặc thuộc hạng người nào trong xã hội.
Vài ông mặc áo thụng rộng thênh thang thêu đầy hình rồng, hình thù quái dị, đủ màu, ngang bụng bó bằng một loại dây nịt thật to, đeo gươm đao quá lớn, khiến cho thân mình cứng ngắc như tượng gỗ có lẽ vì mang quá nhiều đồ nặng. Đầu đội mão nhọn cắm lông công đong đưa biểu hiện cấp chỉ huy cao cấp của giới quân sự Tàu.
Cuộc đối thoại kéo dài, ồn ào và không thay đổi, thỉnh thoảng có lời hăm dọa cắt ngang, hoặc sự thách thức bằng lối đánh gươm giả hiệu. Tiết điệu giận dỗi và hung bạo trội hơn cả. Một ông ngồi trong cái chòi nhỏ nhắc tuồng bằng một giọng to hơn kép hát. Thỉnh thoảng có tiếng ồn ào trỗi dậy, một trong nhiều cửa buồng hát (hai bên cánh gà) mở ra, chúng tôi thấy một đoàn chiến sĩ che mặt đi ngang đức vua vừa la hét vừa phất cờ đủ màu. Chúng tôi đoán đây có lẽ là toán quân ra chiến trường đánh kẻ thù giữ gìn đất nước, hoặc cũng có thể là toán quân xâm lăng tiến vào lãnh thổ dịch, nhưng chắc chắn hơn là một đoàn người trầy qua ồn ào và đẹp mắt lạ lùng. Thêm vào cảnh tượng ma quái này, vài người ngồi xổm gần cái chòi nhỏ của ông nhắc tuồng quăng vào ngọn đuốc nhiều nắm bột. Tức thì lửa bốc lên, túa ra những tia sáng, khói bay như mây, trong chớp mắt thì tắt ngấm để lại khắp gian phòng một mùi hăng nồng làm khán giả suýt nghẹt thở".
Qua đoạn miêu tả trên có thể thấy kể từ 1884 đến tranh vẽ 1887, thời điểm này Pháp mới đô hộ nước ta được 3 năm. Như vậy, tiếng Quốc ngữ (chữ viết) chưa được sử dụng, nhất là ở trong hoàng cung. Và ngay cả tiếng nói (Việt) ông F. Baillé cũng không hiểu, nên khi xem tuồng hát (chắc chắn dùng toàn chữ Hán), ông ấy suy nghĩ viết theo quan niệm của kịch Âu Châu và hình thức tuồng Trung Quốc. Qua bức tranh đã nói trên với bức tranh mộc bản, ta nhận thấy có một vài điểm giống và khác nhau:
1. Giống:
- Cả hai bức tranh đều mô tả cảnh Hát Bội.
- Địa điểm: cùng diễn xuất ở trong cung điện (phủ chúa, cung vua). Không gian: cùng diễn ra ở Đàng Trong.
- Cảnh bài trí đều sơ sài (tượng trưng).
2. Khác:
- Thời gian: bức vẽ của người Anh là tranh màu cuối thế kỷ XVIII. Còn bức tranh mộc bản là ở cuối thế kỷ XIX.
- Bức vẽ của người Anh là cảnh Hát Bội chưa có sân khấu, chỉ là khoảng trống ở giữa sân chầu. Còn ở bức tranh mộc bản đã có sân khấu riêng biệt, chỗ ngồi của khán giả (quan khách, gia nhân...) phân định rõ ràng, tách riêng.
- Khán giả ở bức vẽ cuối thế kỷ XVIII là: Chúa, quan quân, gia nhân trong phủ. Cảnh tượng bình dị: chúa tôi trong nội phủ, không khí thân mật, gần cận. Còn ở bức tranh mộc bản đã có khán giả là người nước ngoài tham dự (quan chức cao cấp Pháp. Vì thời này Pháp đã đô hộ nước ta). Cảnh tượng, không khí có vẻ khác biệt, lạ.
Nhìn vào bức tranh mộc bản thì quả là một cảnh diễn xuất trong một vở tuồng nào đó đang xảy ra trên sàn diễn (sân khấu riêng biệt rõ rệt); hai tướng đang giáo, gươm tranh hùng, các nhạc sĩ trong dàn nhạc ngồi ở hai bên cạnh sàn diễn. Phía bên phải sân khấu trên ba bậc thềm cao là chỗ các quan lại ngồi. Ở chính giữa, đối mặt thấp hơn sân khấu là chỗ các quân hầu, gia nhân (kẻ đội nón, người cuốn khăn) ngồi coi.
II. Các thời kỳ – Từ Hát Bội Cung Đình đến Hát Bội Dân Dã
Từ Hát Bội Cung Đình lan truyền ra ngoài dân chúng hóa thân thành Hát Bội Dân Dã, mang tính cách bình dị dễ dàng hòa nhập vào tâm hồn người dân. Ta có thể nêu ra một vài lý do:
1. Theo sử liệu, đời vua Lê Hiến Tông (1497-1504) thải vài trăm cung nữ thì ta có thể suy đoán là vào các đời vua trước, kể từ thời nhà Trần, cũng phải cho các nữ tỳ, cung nhân lớn tuổi trở về cuộc sống dân thường. Trong số những cung nữ này chắc chắn cũng có người được học tập Hát Bắc từ Lý Nguyên Cát, truyền lại cho các thế hệ sau, nên khi trở về làng cũ, họ lại tập hợp một số nam nữ truyền nghề múa hát cho lớp hậu sinh vừa để cùng nhau mua vui, vừa để hoài niệm thời kỳ son trẻ huy hoàng trong cung cấm. Và lại nghiệp dĩ sinh ra đã là như thế rồi:
Chót mang lấy nghiệp vào thân
Ngoài ra, ma lực của nghệ thuật sân khấu hết sức mãnh liệt, hút hồn họ không thể dứt ra được kiếp cầm ca:
Con tằm đến thác vẫn còn vương tơ
2. Thêm nữa, từ hậu bán thế kỷ XVII đến hậu bán thế kỷ XVIII, cuộc sống ở Đàng Trong rất sung túc, nên khi Hát Bội lan ra ngoài đã đúng lúc đáp ứng nhu cầu cần thiết, giải trí của người dân. Hát Bội gặp thời cơ thuận tiện được toàn thể dân chúng đón nhận ưa chuộng ngay. Cứ nhân dịp các lễ hội là dân làng tổ chức Hát Bội, các nhà giàu có trong làng nhân dịp giỗ chạp cũng che rạp tại sân nhà, thuê gánh Hát Bội về hát một hai đêm để mua vui.
Như vậy, trong ba thế kỷ, từ XVI đến XVIII, Hát Bội vẫn có mặt khắp nơi. Trong cung vua, phủ chúa hiện diện Hát Bội Cung Đình. Đó là món giải trí duy nhất của vương gia. Hát Bội Dân Dã thì tản mát ra các thôn xã với những gánh Hát Bội nhỏ, hát rong, hát chầu, chứ không bị tàn lụi, mai một hẳn.
II. Các thời kỳ – Thế kỷ XIX: Hát Bội Cung Đình hồi sinh
Nguyễn Phúc Ánh (tức vua Gia Long: 1802-1819) thống nhất đất nước, cho khôi phục lại Hát Bội, bắt soạn tuồng Ngụy Khấu diễn cho dân chúng xem.
Gs. Đoàn Nồng cho rằng từ đời Minh Mạng đến đời Khải Định, Hát Bộ phát đạt nhất dưới trào Nguyễn. Ông viết:
Theo ông Diệp Văn Kỳ, lúc bấy giờ triều đình có kêu một kép hát Tàu là Căng Cung hầu để dạy cho con hát ta.
Đạm Phương Nữ Sử ở Huế viết bài: "Lược khảo về tuồng hát An Nam trong Nam Phong tạp chí số 76 Octobre 1923 (quyển thứ 13 từ số 73 đến số 78) là: "Đến triều Thánh Tổ (tức vua Minh Mạng) có các đức ông hoàng nhiều ngài sáng lập ra những rạp hát to lớn, phỏng theo Lê Viên, Cúc Bộ của Tàu, hoặc bạn hát con trẻ, hoặc bạn hát đàn bà, bạn hát đàn ông, tuyển khúc trưng ca, cái thanh hứng hào tình đều chúc thác ở về lối văn chương hí kịch hết thảy, vì vậy mà điệu hát tuồng thịnh hành một cách rất chóng. Còn về triều Minh Mạng có lập trường Trường Xuân sau đổi tên Thanh Bình Thự. Đến triều vua Thành Thái lại đổi ra Võ Can đội, hiện bây giờ (1923? đầu thế kỷ XX) lại đổi là trường Thanh Bình".
"Vua Đồng Khánh ham thích Hát Bộ lắm, nhất là tuồng Vạn Bửu", "Đời vua Thành Thái (Bửu Lân, 1889-1907), Đào Tấn thành lập một đoàn Hát Bộ lấy tên là Học Bộ Đình và năm Thành Thái thứ 14 đoàn này ra Huế hát. Đến Thành Thái năm thứ 16 (1904) một nhà hát được thiết lập tại Vinh Thạnh (Tuy Phước, Bình Định) đoàn hát tại đó lại gọi là ban Hát Bộ Đình. Vua Thành Thái cũng ưa Hát Bộ lắm. Chính ngài có lên sân khấu diễn chơi và chấn chỉnh cách bố cảnh trên sân khấu (Sđd, tr.27) (cuối thế kỷ XIX đầu XX).
Đức Khải Định ban xiêm giáp rực rỡ, bắt phải luyện tập hẳn hoi (Sđd, tr.27) (Khải Định: Bửu Đảo: 1916 - 1925).
Theo Gs Trần Văn Khê trích dẫn trong cuốn "Le Théâtre en Indochine (Tạp chí Revue Antropos 1908 của Gaston Knosp, tr.284) thì: "Ngày xưa hát tuồng trong cung do những gánh hát của triều đình gọi là "Phường Nhà Trò" có độ non 300 đào, kép (do vua Tự Đức: Dục Tông Anh Hoàng Đế Hồng Nhậm (1847-1883) cho thành lập và tuyển lựa từ các địa phương về, đồng thời tuyển chọn các quan giỏi thi phú vào cung để soạn tuồng), nhạc công, người dọn lớp, chạy hiệu v.v... Kép giỏi nhất gọi là Nhất Âm được lương bổng và quyền hành trong gánh hát cũng bằng một đại úy trong quân đội".
Như vậy, Hát Bội Cung Đình được tiếp nối, hồi sinh mạnh mẽ với các đời vua nhà Nguyễn sau. Vua xem hát ở nhà Duyệt Thị. Hoàng thân, quốc thích ở các phủ đệ cũng có những ban hát riêng: Lý Lập, Bang Ớt, Mẹ Khướu coi như lâu đời, rạp hát của Hoàng Chín (Thượng Tứ), Bà Chúa Nhất, cung An Định (An Cựu), Chúa Tám (Kim Luông). Các quan lớn cai trị ở các tỉnh cũng có ban hát nhỏ riêng mà các diễn viên là lính lệ, kẻ hầu. Các đại phú gia cũng lập ra những ban hát riêng. Người Trưởng ban gọi là: Nhưng.
II. Các thời kỳ – Thế kỷ XIX: các ban hát ở Quảng Nam và Gia Định
Ở Quảng Nam, ban hát của Nguyễn Hiển Dĩnh rất nổi tiếng được gọi là Ban hát Phủ (Phủ Điện Bàn) hay còn gọi là Ban hát ông Tuần. Gánh hát của Nhưng Đá ở Đèo Le. Rồi gánh Bầu Toa, Nhưng Tố, Nhưng Quảng, Nhưng Bính, Nhưng Gai, Trấn Hàn... Nổi tiếng nhất ở Quảng Tín đầu thế kỷ XIX là Ban Khánh Thọ. Trước đó, khoảng 1907 ở Hội An cũng có một người Tàu lập một trường hát, có Chánh Đệ hợp tác, được đưa ra Vĩnh Điện. Ở Tam Kỳ, Duy Xuyên cũng có lập trường hát". Cũng vào khoảng đầu thế kỷ XIX này, Hát Bội bành trướng ở miền Nam do Tả quân Lê Văn Duyệt lúc làm Tổng trấn Gia Định Thành đã giao cho đội Nhựt Chiêu lập và chỉ huy một ban hát gồm những nghệ sĩ tiền bối, lão luyện. Nhưng tuồng là Nhưng Sát và các nghệ sĩ: Chương, Thứ, Thao, Cu, Việt, Cần, Chim, Trắc Cụt (chân), Càn. Hiện tại trong lăng thờ Tả quân có thờ nghệ sĩ Càn (cho nên Hát Bội kiêng nói Càn mà nói Cồn. Chẳng hạn càn khôn thì nói cồn khôn) (Thân Văn Nguyễn Văn Quý).
Lê Văn Duyệt sinh năm 1764, nguyên quán làng Bồ Đề, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi. Dáng người thấp nhưng rất khỏe. Lúc nhỏ chỉ ưa học võ, thích săn bắn, chọi gà. Sách Đại Nam chính biên liệt truyện chép năm 1780 Duyệt được tuyển vào sung chức Thái giám (vì mắc tật ẩn cung) theo phò Nguyễn Ánh được Nguyễn Ánh cho mộ binh theo về cánh Tả quân. Sau thăng Thuộc nội vệ úy thuộc đội Thần Sách. Lê Văn Duyệt được cử ra trấn thủ Duyên Khánh. Năm 1799 Lê Văn Duyệt được phong làm Chưởng Tả quân, phong tước Quận công. Nguyễn Vương lên ngôi phong Lê Văn Duyệt làm Khâm sai Chưởng Tả quân dinh, Bình Tây tướng quân, tước Quận công. Dưới thời vua Gia Long và Minh Mạng, Tả quân giữ trọng trách Kinh lược sứ Thanh Nghệ và Tổng trấn Gia Định thành (lần 1 từ 1812 đến 1816, lần 2 từ 1820-1832). Năm 1807, ông dẹp yên mọi Đá Vạch (Thạch Bích). Tháng 7 năm Nhâm Thân (1812), tức Gia Long thứ 11, Tả quân được cử vào làm Tổng trấn thành Gia Định, lãnh luôn hai trấn: Bình Thuận và Hà Tiên. Đêm 30 tháng 7 năm Nhâm Thìn (1832) đời Minh Mệnh thứ 13, Tả quân lâm bệnh mất, thọ 68 tuổi, táng tại làng Bình Hòa, tỉnh Gia Định. Vua truy tặng chức Thái bảo (Sđd trên).
Như vậy, Lê Văn Duyệt nuôi một gánh Hát Bội riêng trong trấn phủ. Khi trình diễn, ông thường đích thân cầm chầu và cho dân chúng ở xung quanh phiên trấn cùng xem chung hưởng thú vui nên dân chúng rất mến mộ ông.
Đình Bằng Phi (Báo TN đã dẫn trên) đã trích dẫn bài viết của ông Đỗ Văn Rỡ là: "Đến năm 1813 (đầu thế kỷ XIX), Tả quân Lê Văn Duyệt là người Định Tường (Mỹ Tho) rất thích Hát Bội, lãnh nhiệm vụ Tổng trấn Gia Định thành. Hát Bội vốn đã đâm chồi nẩy lộc ở miền Gia Định trước đó ít lâu, bây giờ như diều gặp gió, phát dương sinh sắc bởi bàn tay chăm sóc của chính quan Tổng trấn.. Chẳng những Tổng trấn có riêng một đội Hát Bội mà các quan xa gần thuộc trấn Gia Định đều tranh nhau lập đoàn Hát Bội, nuôi con hát trong hàng ngũ quân đội".
Ông cũng trích dẫn tài liệu của Vương Hồng Sển sưu tầm trong cuốn Tôn Thọ Tường do Khuông Việt biên soạn, tr.102 có ghi: "Năm 1867 (hậu bán thế kỷ XIX) nhân dịp bày hội đấu xảo canh nông và công nghệ lần thứ nhất tại Sài Gòn, chánh phủ có rước 4 ban Hát Bội đến hát ăn tiền thưởng từ 24 tháng 2 đến mùng 2 tháng 3 DL, 1887".
II. Các thời kỳ – Thế kỷ XIX: tục thưởng tiền cho đào, kép
Về tiền thưởng, ngày xưa, ở thôn quê người ta để một cái mẹt ở đầu rịa sân khấu chỗ gần ông cầm chầu ngồi. Khi các diễn viên diễn, xuất (hát, múa) đến đoạn hay thì ông cầm chầu đánh 2, 3 tiếng trống để tỏ ý khen đồng thời liệng lên mẹt một vài cây que nhỏ như cây nhang để thưởng, nhiều hay ít đến lúc mãn tuồng cứ tính theo que mà trả tiền cho ban hát để ông Bầu chi cho các đào, kép. Sau này, không còn để mẹt nữa. Khi diễn tại rạp ở thành phố, đô thị lớn ở miền Nam vào những thập niên 40, 50, các khán giả thành phần có chức, có quyền, giàu có, kẹp tiền giấy vào chiếc quạt giấy liệng lên sân khấu để thưởng cho diễn viên hát hay...
Tuy nhiên, việc thưởng tiền theo cách này gây ra vài điều phức tạp:
1. Người thưởng muốn háo danh, chơi ngông, đua nhau liệng quạt kẹp tiền lên để tỏ vẻ giàu có, kẻ nọ kình nhau với kẻ kia làm mất hết ý nghĩa khen thưởng.
2. Diễn viên phải ngưng hát, cúi xuống, vừa xá lạy vừa lượm quạt tiền, thành ra làm đứt quãng cảnh hát diễn làm khán giả mất hứng thú thưởng thức.
III. Nhận định – Hát Bội yếu thế trước trào lưu văn hóa mới
Hát Bội vừa tái phát triển lại bị áp đảo bởi ca kịch Âu Châu ở cuối thế kỷ XIX do Pháp đưa sang khi cai trị nước ta. Để tiếp sức cho văn nghệ phương Tây phát triển, Pháp đem chữ Quốc ngữ dạy ở các trường học (1867). Học giả Pétrus Trương Vĩnh Ký, Paulus Huỳnh Tịnh Của đều dùng chữ quốc ngữ để viết văn. Ở miền Trung, Nguyễn Trường Tộ xin triều đình dùng chữ quốc ngữ nhưng không được chấp thuận. Đầu thế kỷ XX, các học giả miền Bắc như Đào Nguyên Phổ, Phan Kế Bính cũng dùng chữ quốc ngữ để viết sách, báo. Do đó, theo đà tiến triển của văn minh cơ khí trong xã hội, Hát Bội bị lu mờ và bị phong trào Kịch nói (1935-1939) ở miền Bắc và Cải lương ở miền Nam lấn lướt. Thời kỳ huy hoàng, phong trào say mê tuồng Hát Bội lại thêm một lần yếu thế. Xin nêu vài lý do:
1. Lối hát bằng chữ Hán, thỉnh thoảng có xen tiếng Việt, ý nghĩa sâu sắc, lấy ở những điển tích cổ của Tàu nên khó hiểu, ít người biết, không thích nữa.
2. Các diễn viên thường học truyền khẩu, lâu ngày quên mất ít câu, vài tiếng trong vở tuồng bản nên khi chót ra diễn đành phải "hát cương" để lấp vào chỗ thiếu sót đó, khiến cho giới trẻ càng không hiểu, dễ chán nản.
3. Theo thời đại đang đổi mới, hầu như toàn diện, thế hệ hậu sinh, dân ta theo Tây học (vứt bút lông, cầm bút sắt), chỉ còn rất ít người ở nông thôn (lác đác dăm ba người) còn theo đuổi chữ Nho (một thầy, một trò... một chó cái) nên hầu như không hiểu gì về ý nghĩa sâu sắc của lời thoại trong tuồng cổ.
4. Nền kinh tế kỹ nghệ mới, phát triển theo trào lưu, chiều hướng mới nên công việc lập một gánh Hát Bội để kinh doanh đã không còn hợp thời (lối hát cũ không thay đổi, tuồng tích cũ), bị thất bại nên các bầu gánh đành rã đám.
5. Phong trào Cải lương, Kịch nói bằng tiếng Quốc Ngữ mới lạ nhưng dễ hiểu, phù hợp với hoàn cảnh xã hội thời đại mới của tuổi trẻ, được ngày càng ưa chuộng.
III. Nhận định – Hát Bội ở miền Bắc
Miền Bắc, ở Hà Nội, chỉ còn duy nhất một rạp hát Quảng Lạc ở ngõ Hàng Buồm (tục gọi là ngõ Sầm Công) chuyên diễn các tuồng Hát Cổ (Hát Bội) do ông Thông phán Trần Văn Quang lập ra. Diễn viên đa số là người miền Nam. Nói tiếng về kép có: Kép Cương, Kép Lộ, Sáu Bí, Năm Tôn (Trung). Về đào có Chín Lộc, Bảy Tắc. Người Bắc có Kép Ba hay Năm Giờ. Về sau, người Bắc bắt chước tuồng dịch giọng hát miền Nam lập gánh dựng trường Đồng Lạc.
Theo Vũ Hữu Côn trong tạp chí Trung Bắc Chủ Nhật số 73 về Tuồng cổ (không để năm, có lẽ là năm 1941) tóm tắt: "Hoàng Cao Khải đem một đội hát ngự, lập ở ấp Thái Hà, vừa hát ở ấp vừa hát ở phố Hàng Quạt. Bà Trường Luyện lập ở phố Hàng Hòm đến Đông Thổ. Cụ thượng Mai Trung Cát, Lê Trung Ngọc cùng mấy người lập một ban hát ở phố Hàng Bạc. Ở trường học phố Hàng Đào (ngõ Nguyễn Du) lập một ban hát của bà Lương, nghệ sĩ Sài Gòn. Năm 1902, bà Năm Chân mộ đào, kép miền Nam ra lập gánh hát ở phố Hàng Quạt (sau nhà hát trở thành rạp chiếu bóng Moderne) có kép Mười Cụt, Năm Tiến, Lung, Cương, đào Sáu Quê, Bảy Hòa... Ông Thông Sáng lập một nhà hát ở xẻ của cùng toàn đào, kép miền Nam như: Lâm, Lọ, Nậy, Năm Doi, Bảy Tắc, Chín Lộc, Cửu Giờ... Năm 1916 cụ phủ Trần Đức Trọng đứng gọi cổ động lập hội Quảng Lạc ở ngõ Sầm Công thu lấy những đào, kép ở hai gánh kể trên, mộ thêm Bảy Nhã, Ba Liên, Sáu Phú, Tám Long, Cường... Cụ chỉnh đốn nhà hát, mua thêm y phục, mũ mãng của tuồng Quảng Đông, thuê vẽ nhiều phông cảnh, mua thêm nhiều vở hát mới (Tây Nam Đắc Bằng, Bình Định Song Trung) của Hoàng Cao Khải.
III. Nhận định – Miền Trung và cụ Đào Tấn
Miền Trung, thời kỳ phong trào Cần Vương chống Pháp, có những ban hát lẫy lừng do những viên quan thân Pháp lập ra như: Hoàng Cao Khải ở miền Nghệ Tĩnh, Nguyễn Hiển Dĩnh ở Quảng Nam, Nguyễn Thân đại Việt gian cần chánh ở Quảng Nghĩa (Quảng Ngãi) vùng Bình Định, một người Nam kỳ là Trần Bá Lộc... Trong số các ban hát miền Trung, nổi bật nhất là Đào Tấn (theo sách của Gs. Đoàn Nồng và tài liệu của Tôn Thất Bình). Đào Tấn hiệu là Tô Giang, tiểu hiệu là Mai Tăng, sinh ngày 26 tháng 2 năm Ất Tỵ (1845) tại thôn làng Vĩnh Thạnh, phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Năm Tự Đức thứ 20 (1867) đỗ Cử nhân, đỗ Tiến sĩ khoa Đinh Mão cùng năm. Năm Tự Đức thứ 24 (1871) được sơ bổ điển tịch, sung Hiệu thơ ở nội các, rồi làm Tri phủ ở Quảng Trạch (Quảng Bình). Năm Tự Đức thứ 25 (1872) cụ phụng sắc soạn tuồng Đặng Khẩn, Bình địch, Tam Bảo Thái giám thủ bửu. Năm 1874, cụ lãnh chức Tri phủ Quảng Trạch. Năm 1876 thăng chức Thị độc nội các, rồi Biện lý bộ Hộ. Năm 1878 thăng Thị độc nội các và soạn tuồng: Tú quốc lại vương, Quần Trân hiến thụy và soạn tiếp mấy hồi chót của tuồng Vạn Bửu trình tường.
Sau khi kinh thành (Huế) thất thủ, cụ không tham gia phong trào khởi nghĩa Cần Vương nên bị vây bắt, may thoát được. Cụ chạy ra Phù Cát, ẩn tại chùa Linh Phong (tức chùa ông Núi). Thời gian này Pháp tôn Đồng Khánh lên ngôi. Vốn con nuôi thứ hai của vua Tự Đức cùng với cụ Đào Tấn là chỗ cố tri nên vua Đồng Khánh bổ nhiệm cụ làm Phủ doãn Thừa Thiên. Được hai năm thăng Tham tri hộ lý và đi Tổng đốc An Tịnh (Nghệ An và Hà Tĩnh) vào năm Thành Thái nguyên niên (1888).
Năm 1889 khi làm Tổng đốc An Tịnh, lúc ở Nghệ An, cụ có nhuận sắc các tuồng: Sơn hậu, Phi Phụng, Tam Nữ đồ vương và soạn tuồng Diễn Võ Đình. Năm Thành Thái thứ 6 (1894), cụ về làm Thượng thư bộ Công, sang bộ Binh, rồi lại qua bộ Hình. Năm Thành Thái thứ 9 (1897) thăng Hiệp biện Đại học Sĩ, đi Tổng đốc Nam Nghĩa. Được 8 tháng lại đổi ra Tổng đốc An Tịnh lần thứ hai. Năm Thành Thái thứ 11 (1899) được gia thăng Thái tử Thiếu bảo. Năm Thành Thái thứ 11, nguyên là Tổng đốc Nam Nghĩa đổi ra Tổng đốc Nghệ Tĩnh, thăng Thái tử Thiếu bảo được thưởng đại hạng Kim Khánh, ngũ hạng Bắc Đẩu bội tinh, phong tặng Tam Đội. Năm Thành Thái thứ 14 (1902) lại được phong Tử tước, cải lãnh Công Bộ Thượng thư, sung Cơ Mật Viện đại thần. Mấy năm ấy cụ có soạn mấy lớp tuồng: Quan Công quá quan (Tam Quốc), Trầm Hương các (Phong Thần), Hộ Sanh đàn (Châu Võ Hậu), Tấn Gia đồn (Tam Quốc), Hoàng Phi Hổ quá giới bài quan (Phong Thần). Tháng 5 năm Thành Thái thứ 16 (1904) cụ về trí sĩ được ba năm thì mất (1907) tại làng Vĩnh Thạnh, thọ 63 tuổi. Có từ miếu thờ cụ và tại tỉnh Hải Nam bên Tàu cũng có đền thờ cụ vì năm 1872 cụ có tâu vua trợ cấp cho 400 nạn nhân Tàu bị đắm thuyền.
Một số quan đồng liêu, đồng thời với cụ ở trong triều như Vũ Đình Phương, Ngô Quý Đồng, Nguyễn Trọng Trì cũng là những soạn giả đóng góp công lao rất nhiều trong việc trước tác các vở tuồng Hát Bội. (Nguyễn Trọng Trì quê ở Văn Sơn, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định là tác giả vở tuồng Lý Phụng Đình, Phụng Hoàng Anh và một số tác phẩm viết về giai thoại Tây Sơn).
Ngoài tài năng sáng tác các tuồng tích, nhuận sắc, sửa chữa các vở tuồng pho, cụ còn thiết lập trường học Bộ Đình để đào tạo các diễn viên Hát Bội. Nhà văn Quách Tấn viết: "Hát Bội ở Bình Định là do cụ Đào Duy Từ ở Tài Lương, quận Hoài Nhơn khai sáng và cụ Đào Tấn, làng Vĩnh Thạnh, quận Tuy Phước hoàn thành cho nên ban Hát Bội ở Bình Định tôn xưng Đào Duy Từ là tiền hiền và Đào Tấn là hậu hiền".
Ở tạp chí số 283 đã dẫn trên, Nguyễn Văn Xuân còn viết: "Ở các tỉnh từ Quảng Nam vào Bình Định, Phú Yên và các tỉnh trong Nam có khi làm rạp ra giữa sông, hoặc kết mấy chiếc ghe lớn lại rồi đóng tuồng ngay trên đó, dân chúng ngồi trên ghe mà xem".
Năm 1969, cụ Mạc Như Tòng tỉnh hội trưởng Khổng Học Bình Định lập đoàn ca vũ nhạc Tây Sơn, có các nghệ sĩ lão luyện, danh tiếng như Trần Long Trọng, Hoàn Chỉnh, Tỵ Cá, Trong Em... dưới sự chỉ dẫn của Cửu Vỵ và cô Ngọc Cẩn tháng 1/1972 đi Nam trình diễn vở tuồng Ngũ Hổ bình Tây, Hộ Sanh đàn.
III. Nhận định – Hát Bội ở miền Nam
Miền Nam, "Lê Văn Duyệt dựng nhà Hát Bội gần phủ tổng thống, bây giờ là dinh Thống Nhất".
"Tả quân thường xem chọi gà, nghe Hát Bội. Duyệt có một ban hát riêng, rất lành nghề, và có cả một rạp hát riêng. Rạp hát này dựng ngoài thành ở vào chỗ trường trung học Chasseloup-Laubat (ngày nay là trường THPT Lê Quý Đôn)".
"Ngày Sài Gòn bị Tây chiếm, ta bỏ lại rạp hát và đình Cầu Muối, còn một rạp hát Cầu Quan và đình Cầu Quan".
Theo Thân Văn Nguyễn Văn Quý thì "trước năm 1914, có thầy Chánh và cô Tám lập hai ban hát. Thầy Chánh hát ở Cầu Muối, cô Tám hát ở Chợ Lớn. Đến sau có cô Ba Ngoạn và Bầu Cung lập ban Tấn Thành; Lê Phát Vinh ban Kim Thành". Theo Trần Văn Khải thì:
"Cô Ba Ngoạn ở cầu Ông Lãnh có cô Năm Nhỏ thủ vai Hề rất tài tình. Ban Hội Đồng Ninh ở Sài Gòn, ban Phú Trọng ở Dakao đều có vài nghệ sĩ thủ vai Hề xuất sắc".
Nguyễn Văn Xuân (Tạp chí đd trên) cũng viết rằng: "Bà Lưu Thị Ngoạn tục danh Cô Ba Ngoạn chủ một gánh Hát Bội có kép Hai Thắng, đào Năm Nhỏ lừng lẫy. Ở Chợ Lớn có bà Tám Đội quen gọi Cô Tám chủ một gánh hát lớn có nhà hát riêng ở đường Hồ Văn Ngà (Hamelin) có ông Ninh vừa là nhà văn, nhà báo, vừa là bầu gánh soạn tuồng, dựng rạp Hát Bội tại đây".
"Làng Tân Uyên năm 1923 (chưa thành quận lỵ) là một làng trù phú có một rạp hát cố định cất bằng gỗ. Theo lệ thường đình làng Tân Uyên năm nào cũng có đáo lệ Hát Bội tạ thần vào dịp Kỳ Yên (có năm hát hai lần). Hôm rằm tháng 10 âm lịch, gánh Bầu Bo dán bích chương bằng giấy đỏ, viết bằng bút lông với mực Tàu (đen) quảng cáo dán ở các cây sao trên con đường làng như sau:
"Bạn Bầu Bo: Tối nay hát tuồng Mộc Quế Anh dâng (dâng) cây hay lắm có đủ hỉ, nộ, ái, ố, đào kép thinh sắc lưỡng toàn (lưỡng toàn). Kính thỉnh lục chư quận tử tới coi hay lắm, gánh hát mới có áo giáp mới".
III. Nhận định – Tóm lược
Theo những điều ghi nhận trên, có thể tóm lược:
1. Thoạt khởi thủy Hát Bội bắt nguồn từ Nguyên khúc (Nguyên Mông) truyền thẳng sang miền Bắc nước ta ở cuối thế kỷ XIII bằng con đường xâm lược thất bại. Do đó, miền Bắc có Hát Tuồng theo lối Nguyên khúc (Bình kịch). Dần dần biến đổi thành Hát Cổ (Hát Tuồng Bắc).
2. Hát Bội truyền vào miền Trung (Bình Định) ở thế kỷ XVII do Đào Duy Từ cải tiến, chấn chỉnh lại từ Hát Chèo (Bắc) + Nguyên khúc + Chiêm Thành âm (miền Trung) biến thành Hát Bộ.
3. Hát Bội theo đà Nam tiến mở mang bờ cõi của chúa Nguyễn, lan truyền tới miền Nam (Trấn Biên, Gia Định) ở thế kỷ XVIII biến thành Hát Bội.
4. Sang thế kỷ XIX, Hát Bội phát triển rực rỡ ở cả ba miền (Bắc, Trung, Nam). Nhưng đến cuối thế kỷ XIX đầu XX, Hát Bội lại suy vi lu mờ bởi trào lưu văn hóa mới (chữ Quốc ngữ), ca kịch Âu Tây, phong trào Kịch nói (Bắc) và Cải lương (Nam).
Thời kỳ Hát Bội suy tàn ở miền Bắc nước ta xảy ra nhanh hơn các miền khác, mặc dù ở đầu thế kỷ XX, Hoàng Cao Khải ra kinh lược Bắc Kỳ ở phố Tràng Thi có đem theo một đội hát ngự để giải trí.
Qua ba thế kỷ, từ XV đến XVII, lối hát Nguyên khúc (Bình kịch) dùng tiếng Quan Thoại nên đa số thanh niên Trung Hoa cũng không hiểu và không thích xem. Khi nhà Nguyên bị đánh bại thì các thời đại sau: Minh, Thanh (thế kỷ XVIII, XIX, đầu XX) đều không dùng Nguyên khúc nữa vì đã lạc hậu, mà thay thế bằng lối Hát Tiểu, Hát Quảng dễ hiểu, được dân chúng ưa chuộng hơn.
Theo Nguyễn Văn Xuân (Tạp chí đd trên) thì Hoàng Cao Khải có ảnh hưởng với các soạn giả miền Bắc như: Hoàng Tăng Bí, Nguyễn Hữu Tiến. Nhiều kép hát miền Trung (Huế) ra Bắc trình diễn được khán giả hâm mộ, tiêu biểu là kép Năm Tồn. Hơn nữa, nhiều nhà kinh doanh miền Nam đưa Hát Bội ra Bắc như: Thông Sáu, Năm Trần... tổ chức ban hát, bán vé, kết quả tốt. Nhưng chẳng bao lâu cũng bị suy tàn bởi Hát Chèo, nhất là Ca Kịch, vũ điệu của Âu Châu lấn lướt (lúc này nước ta đang bị Pháp đô hộ). Như thế, Hát Bội lại dội ngược về miền Trung, rút vào cung đình. Tràn vào miền Nam, Hát Bội Dân Dã cũng bị tản mát khắp nơi vì thời thế, một vài gánh hát lớn (như đã nêu trên) sau một thời gian trình diễn (ở một vài rạp hát lớn cố định), rồi cũng bị tan tác. Những người cố công đeo đuổi thì thành lập những gánh Bầu Tèo (nghĩa là những gánh hát nhỏ, nghèo, không có nơi (rạp hát) chính thức, cố định, gồm ông Bầu kiêm luôn kép hát, bà Bầu (vợ) kiêm đào diễn và con cái với vài ba đào, kép cùng đạo cụ đi hát chầu, hát rong. Nơi nào kêu thì ghé vô hát dăm ba bữa lại quẩy gánh đi lang thang vô định. Cầu, quán, miếu, nghè là nơi tạm trú giái dẩu phong sương.
III. Nhận định – Ghe Hát Bội và những gánh Bầu Tèo
Miền Nam sông, rạch chằng chịt nên phát sinh ra “Ghe Hát Bội”. Đó cũng là một nét đặc biệt của Hát Bội Dân Dã miền Nam. Một gia đình thêm một nhóm bạn đùm đúm trên một chiếc ghe vừa, hòm xiểng, đạo cụ đều chất trong ghe, bên hông ghe có sơn ba chữ lớn: “Ghe Hát Bội”, lênh đênh sông rạch, gõ trống chào mời. Nơi nào kêu thì ghé vô diễn 2, 3 đêm xong lại lấy sông nước làm nhà. Nơi diễn thường là nhà lồng chợ, bãi đất trống của địa phương.
Ảnh trang bên là ghe ông Năm Luông (Nguyễn Hữu Luông) trước theo gánh Đại Nghĩa hát thường trực tại đình Ngã Tư Bình Tiên (Chợ Lớn). Đến tết Mậu Thân (1968) rã gánh, thêm rủi ro nhà cháy, ông trở về Vĩnh Long sống trên ghe với vợ và ba con. Đình nào kêu thì chèo ghe đi gọi anh em bạn hữu tụ lại đi hát. Những gánh Bầu Tèo chỉ cần một, hai rương đựng trang phục (áo mão, xiêm giáp) là tài sản chính, quý giá nhất, cùng với đạo cụ: gươm, đao bằng gỗ rong ruổi, phong trần, đủ để hát giúp vui cho bà con nơi thôn xóm xa xôi. Những gánh hát nghèo như vậy được mô tả lại một cách bi hài ở Bình Định như sau:
Hòm rương một lũ quẩy tòn ten, Mượn tiếng người xưa để chúng khen, Đội mũ, mang râu làm mặt lạ, Cầm gươm, xách giáo đánh người quen.
Những gánh hát Bầu Tèo này, vào đầu thế kỷ XX, như gánh Bầu Bo quảng cáo ở trên chẳng hạn, sinh sống dưới thời kỳ phong kiến lao đao, lận đận, luôn luôn phấp phỏng lo sợ. Ngay cả đến những nghệ sĩ tài danh cũng còn bị những ông quan địa hạt đe nẹt, huống hồ những đào, kép ở những ban hát nhỏ nơi thôn ổ luôn bị những ông làng, xã trưởng, hương sư đánh đòn, coi cọp không mua vé hoặc mua vé ức hiếp bằng cách trao đổi hiện vật như thuốc rê, cà, mướp... chứ không đưa tiền.
III. Nhận định – Các ban hát ở Sài Gòn, Chợ Lớn
Theo Trần Văn Khải kê khai những ban Hát Bội hay Hồ Quảng hiện hữu thì có⁽¹⁾:
1. Ban Khánh Hồng diễn thường trực tại đình Cầu Quan (Sài Gòn). 2. Ban Thanh Bình Kim Mai I, tại đình Cầu Muối (Sài Gòn). 3. Ban Hiệp Thành Minh Tơ tại đình Chánh Hưng (Sài Gòn). 4. Ban Phước Thành I tại rạp Chùa Ông, Phú Nhuận (Gia Định). 5. Ban Phước Thành II tại đình Xóm Củi (Chợ Lớn). 6. Ban Tài Đức tại rạp Phú Thọ (Tân Bình). 7. Ban Thành Công tại đình Phú Hòa (Tân Định). 8. Ban Nghĩa Hiệp tại đình Bình Tiên (Chợ Lớn). 9. Ban Hoa Xuân tại đình Hòa Hưng (Sài Gòn). 10. Ban Thanh Bình Kim Mai II tại đình Minh Phụng (Chợ Lớn).
Những ban hát này (vào thập niên 80, 90 đã rã đám) không thuần túy trình diễn Hát Bội mà phải chiều theo thị hiếu của lớp khán giả đương thời, diễn xen vào một vài đêm kiểu hát pha trộn gọi là Cải lương Hồ Quảng.
Thêm nữa, lớp khán giả say mê Hát Bội đã già yếu cùng với lớp nghệ sĩ tài danh, gạo cội mất dần, lớp diễn viên trẻ quá ít (không ai theo học nghề) không đủ thay thế, cũng là có thêm những lý do để Hát Bội yếu thế dần.
Theo Thân Văn Nguyễn Văn Quý, lúc bấy giờ (không ghi rõ năm nào ? có lẽ vào đầu thế kỷ XX ?) có các nghệ sĩ ưu tú như các anh: Võ, Cang, Lạc; các chị: Lục, Bốn, Chung (đã chết), Hai Thắng, Nhưng Do, Biện Thiền, Nhưng Cương, Nhưng Bền, Nhưng Tư, Mười Sĩ, Hai Thành, Tư Thái, Bàn Tiến, Tám Thối. Sáu Táng, Bầu Quận...; các cô: Sáu Nữ, Sáu Xên, Sáu Xuyến, Năm Nhỏ, Năm Sa Đéc (Năm Đỏ), Ba Quyên, Bảy Chiêu (Phùng Há). Tất cả đều là những tay Hát Bội thượng thặng.
Năm 1941, mạnh thường quân Lê Phát Vinh quy tụ một số nghệ sĩ: Nhưng Thông, Hai Sung, Bảy Thày, Chín Nhiễu, Ba Tị, Tám Hiển...; các cô Năm Huỳnh, Ba Quyên, Hai Nhỏ, Ba Đắc, Hai Huê... đều là những nghệ sĩ Hát Bội tài danh lập ban Kim Thành.
III. Nhận định – Sau năm 1975
Sau 1975, xã hội Việt Nam cũng bị cuốn theo đà tiến triển của nền văn minh thế giới, nhập cảng vào những hình thức giải trí mới như: điện ảnh, truyền hình, vidéo... khiến cho lớp già thì lười đến rạp, ngồi nhà xem tuồng hát trên màn ảnh nhỏ. Lớp trẻ thì khoái đi vũ trường khiêu vũ, xem phim tình cảm, bạo lực, hát karaoké v.v...
Hát Bội lùi dần vào quên lãng, chỉ còn lại một đoàn Hát Bội Bình Định ở miền Trung và một đoàn Hát Bội ở Thành phố Hồ Chí Minh không bề thế và đầy đủ bằng đoàn Bình Định. Cả hai đoàn đều do Nhà nước nuôi dưỡng, cũng chỉ thỉnh thoảng trình diễn vào dịp giao lưu văn hóa với các nước khác, hoặc ở trên truyền hình, hoặc hát chầu ở các đình trong dịp lễ kỳ yên.
Có nghĩa là Hát Bội vẫn còn hiện hữu chứ chưa mất hẳn. Muốn bảo tồn gìn giữ vốn cổ quý giá của bộ môn văn nghệ này phải có những người tâm huyết, trí thức, nghệ sĩ tài danh chấn chỉnh, cải tiến (chẳng hạn như Cải lương Hồ Quảng cũng là một hình thức có ý đổi mới), nội dung viết tuồng tích theo lịch sử Việt Nam, xen vào một vài lớp diễn có vai Hề vừa giáo dục lớp trẻ, vừa giải trí lành mạnh. Nên chẳng?