Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 03

Danh xưng Hát Bội

Hát Bội, Hát Bộ hay Tuồng: hai tiếng “Hát Bội” nghĩa là gì? Bài viết điểm lại cách các bộ từ điển do người nước ngoài và người Việt biên soạn định nghĩa chữ “Bội”, ý kiến của một số học giả, phần kết luận của người soạn, và cách ca dao, vè, thơ văn, câu đối nhắc đến Hát Bội.

Nghệ sĩ Tuồng vẽ mặt đỏ trắng, đội mão hoa

Theo từ điển do người nước ngoài biên soạn

Từ điển Việt-Bồ-La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum), Alexandre de Rhodes giải thích: Bội: Cái bội: nhà làm giả, vì mê tín dành cho người chết. Có lẽ đây là loại nhà mà người miền Bắc thường gọi là nhà táng làm bằng nan tre, dán giấy, vẽ giống như cái nhà, đem đi đốt ở trên mả người vừa chôn (đồ vàng mã).

Từ điển Việt-Latinh (Dictionarium Annamatico Latinum) năm 1772, Pigneau de Béhaine có 2 từ ngữ: Bội bè và Hát Bội. Tác giả dịch ra tiếng Latinh. Bội bè: Comoedia (hài kịch, tấn kịch). Hát Bội: Comoedia agere (diễn kịch).

Dictionarium Annamatico Latinum (1838), Taberd cũng có 2 từ ngữ và cũng dịch gần giống như Tự điển Việt-Latinh.

Dictionarium Latino Annamite-Français của J.F.M. Génibrel in tại Sài Gòn 1898, ở tr.47 dịch: Bội: Tragédie (bi kịch). Bội bè: Comédie (hài kịch). Quán bội bè: Comédiens (đào, kép). Phường bội: (như nghĩa trên). Áng bội bè: Théâtre, salle de tragédie (nhà hát, rạp hát). Hát bội, chèo bội: Jouer la comédie, donner une représentation (diễn kịch, diễn tuồng).

Từ điển Việt-Hoa-Pháp (Dictionnaire Vietnamien Chinois Français) có 2 cuốn: 1) của Eugène Gouin xuất bản tại Sài Gòn năm 1957. 2) của G. Huế in năm 1937, tái bản năm 1971. Cả hai đều dịch giống nhau: Hát Bội: Chants avec gestes (hát với điệu bộ). Hát Bội: Jouer la comédie (diễn tuồng).

Trang bìa Từ điển Việt-Bồ-La của Alexandre de Rhodes (Roma, 1651).

Theo từ điển do người nước ngoài biên soạn

Theo từ điển do người Việt biên soạn

Đại Nam quốc âm tự vị do Paulus Huỳnh Tịnh Của biên soạn, in ở Sài Gòn năm 1895, tr.67 về chữ Bội có chữ: Trò bội: Cuộc ca hát, đám hát, bạn hát. Có giải thích thêm: Bội bè: Con hát, bạn hát. Áng bội bè: Trường ca hát. Hát bội: Con hát, kẻ làm nghề ca hát.

Pháp-Việt tiểu tự điển (Petit Dictionnaire Français-Annamite) tái bản năm 1937 của học giả Petrus Trương Vĩnh Ký (1837-1898) có ghi: Comédie: Tuồng hát bội, đám hát bội. Jouer la comédie: Hát bội. Roi de comédie: Vua hát bội (vua giả).

Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (1931-1932) khởi thảo và cho xuất bản (để là Hà Nội Văn Mới 1945), Mặc Lâm tái bản 1968, giải nghĩa: Bội (nghĩa 1): Cuộc diễn trò, cuộc hát tuồng. Hát bội (nghĩa 2): Lễ cúng đốt mã về ngày rằm tháng 7 (trong tháng 7 chẳng bội thì chay).

Việt Nam tân tự điển của Thanh Nghị, nhà xuất bản Thời Thế Sài Gòn (1951-1952) giải nghĩa: Bội: Cuộc diễn trò, hát với điệu bộ, chỉ dùng trong tiếng Hát Bội (Théâtre). Gánh hát bội: Troupe Théâtrale. Bội: Đeo. Bộ: Hình dáng hiện ra ngoài (bộ dáng, bộ tịch).

Việt-Pháp-Anh từ điển của Thanh Nghị và Ngô Vũ, nhà xuất bản Thời Thế in tại Sài Gòn năm 1960 dịch: Bộ: Bộ tịch: manières; manners. Hát Bội: Chant avec geste; song with gesture. Hát Bội: Théâtre classique; classic theatre.

Từ điển tiếng Việt (1967) do Văn Tân chủ biên, Từ điển Việt Nam (1970) của Lê Văn Đức, Từ điển tiếng Việt (1988) do Hoàng Phê chủ biên đều giải thích: Hát Bội chỉ một loại hình sân khấu.

Từ điển Việt Nam phổ thông in năm 1951 tại Sài Gòn của Đào Văn Tập giải nghĩa: Bội: Một thứ tuồng hát: Hát Bội.

Ý kiến của một số học giả

Trong cuốn sách in bằng thạch bản, tờ lót bìa đề: Théâtres, comédies, chants Chansons Annamites Hát, Lý, Hò Annam Cours aux élèves Annamites Saigon 1886 Trương Vĩnh Ký (Pétrus) Cours d'Annamite aux élèves Annamites

Học giả Pétrus Trương Vĩnh Ký giải nghĩa: “Hát Bội nghĩa là hát có nhiều vai tuồng, có nhiều người cả bọn hiệp nhau lại, chớ chẳng phải là một người hát mà nên đám đâu (tr.30-40). Bội là nhiều, là bè bội, cũng như là bọn, lũ vậy. Hát Bội là hát giống gì? Là hoặc dùng tích đời trước (tr.3) thật có, hoặc cũng có khí bày đặt, hay là mượn mà thêm thất thêu dệt ra làm tuồng tập dẫn lại cho người ta coi, trước sau dọn có thứ lớp thảy cả”. (Tài liệu này được viết vào cuối thế kỷ XIX).

Gs Đoàn Nồng định nghĩa: “Bộ là bước đi, đi bộ. Hát Bội: vừa hát, vừa đi và làm bộ tịch để biểu diễn cảm giác, cảm tình với câu hát”. Và ông đã dùng hai tiếng Hát Bộ trong tác phẩm Sự tích và nghệ thuật Hát Bộ của ông (tr.9).

Xuân Tước trong bài “Hát Bộ vẫn còn hấp dẫn” đăng trong tạp chí Thời Nay số 210, ngày 15.7.1968 cho rằng: “Hát Bộ có lẽ đúng hơn. Hát Bộ là lối hát vừa có bài bản riêng, vừa có những bộ tịch thích hợp. Chính bộ tịch đã tạo nên cái hoạt náo cho tuồng hát, làm cho các câu hát, bài hát có giá trị thêm, lại hấp dẫn khán giả theo những động tác nhịp nhàng với lời nói, câu hát”.

Trên tạp chí Tri Tân số 163 ra ngày 19 Octobre 1944, Gs Đoàn Nồng viết: “Tôi vẫn hiểu như ông Đào Duy Anh; bộ là bộ tịch, vừa hát vừa làm bộ”.

Theo ý ông Vệ Thạch Đào Duy Anh thời hai tiếng “bộ” và “bội” đều có cả và đều là hai tiếng Nôm. Về “đường ngoài” nghĩa là từ Thanh Hóa trở ra Bắc, tiếng Hát Bội chỉ chung cả Hát Chèo và Hát Tuồng... Tuồng với Bội cùng một nghĩa, nên khi lối Hát Tuồng vào “đường trong” (từ Hoành Sơn trở vào) người đương thời gọi là Hát Bội.

Học giả Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố trong tạp chí Tri Tân số 149 ngày 6 Juillet 1944 giải nghĩa: “Bội chính là sau lưng, là mặt trái, nghĩa bóng là làm lại... Kiểu cho học trò học ôn và viết bội độc (nhớ và viết ra); hát bội cũng là nhớ những điển tích mà viết ra”.

Trên tạp chí Tri Tân số 171 ngày 21 Décembre 1944, ông Hòa Trai viết: “Nhà ngữ học Đào Trọng Đủ cho bội là đúng. Nguồn gốc của chữ bội là chữ bài (vần ai đổi ra vần oi), ông cho rằng bội đổi ra bộ cũng không lấy gì làm lạ (theo một luật rất thông thường ở Việt ngữ). Ông dẫn chứng ở tiếng ta (Việt) và tiếng Tàu, nay tôi dẫn chứng thêm ở tiếng ta và tiếng Nhựt để làm rõ thuyết tiếng bộ gốc ở chữ bài thêm vững chắc:

1. Vần H (Nhựt) thường đổi sang vần B (của ta). Ví dụ, Hachi (Nhựt) = Bát (Nam), Hachi = Bát; Hai = Bại, Hai = Bài, Hai = Bái.

2. Và vần ai (Nhựt) thường đổi ra ôi (ta). Td: Hai (Nhựt) = Bối (Nam); Hai = Hôi, Hai = Bôi, Hai = Phối, Mai = Mỗi...

Theo trên, chữ Hai (Bài) thành Bội rất là thuận lý. Tóm lại, ông đồng ý với ông Nguyễn Văn Tố dùng tiếng “Bội” là phải hơn vì nó được công dụng. Tiếng Bộ có thể có (dẫu tôi chưa được nghe ở vùng tôi), song nó không phải là tiếng chữ, nó là tiếng Nôm do tiếng Bội đọc trại ra”.

Thân Văn Nguyễn Văn Quý, một danh sĩ Miền Nam đã viết trong cuốn Khảo cứu nghệ thuật văn chương Hát Bội (chưa xuất bản) của ông, nhưng ông cũng có bài diễn thuyết tại Hội Khuyến Học ngày Chủ Nhật 17.8.52 (bài này được đăng trong tạp chí Phổ Thông) đại ý nói về chữ Bội: buộc mang vật gì ở dây nịt. Bội cũng do chữ Bài có nghĩa: trò Hát Bội, âm Tàu đổi ra âm Việt thành Bội. Ông còn ghi thêm cuốn Pháp - Hoa từ điển của Bailly chữ Bội văn là nhớ kỹ những tích đã đọc rồi diễn lại.

Học giả Hồ Hữu Tường viết: “Bội là tiếng Hán Việt, có nhiều nghĩa. Hát Bội là hát những tuồng có bản ghi chép ra rõ ràng trên giấy, tiếng nhà nghề gọi là ‘tuồng bồn’ nghĩa là đào kép phải học cho thuộc nằm lòng (thức chỉ ư tâm chi ý) đúng với tuồng bồn đã viết ra không được sai chạy một chữ. Chẳng những ý định của tác giả phải được tôn trọng, mà ngay cả những chỗ không viết ra lời, nhưng trong điệu bộ, tác giả muốn bộc lộ cái gì, đào kép cũng phải diễn xuất đúng với ý nghĩa đó”. (Có nghĩa là ý ông muốn so sánh “Hát Bội” với “Hát Cương” là một lối hát bịa đặt không cần hát đúng từng chữ).

Một vai võ tướng trong Hát Bội: mặt vẽ, râu dài, mão và áo thêu.
Đào võ và kép trên sân khấu Hát Bội.

Ý kiến của một số học giả

Kết luận: về các từ điển do người ngoại quốc biên soạn

Trước hết, nên để người ngoại quốc nào quan tâm tới văn hóa Việt Nam mong muốn tìm hiểu nghệ thuật sân khấu Việt Nam đã phát sinh và tiến triển như thế nào trong nền văn minh Việt Nam được tìm hiểu qua các tài liệu, sách vở, báo chí để họ có thể có một khái niệm ban đầu. Rồi tạo điều kiện cho họ xem diễn xuất của các nghệ sĩ tài danh để có thể thưởng thức được một hình thái nghệ thuật tượng trưng, hiểu được ý nghĩa sâu sắc cao siêu trong vở Tuồng. Trường hợp họ hỏi đến, theo tôi, ta chỉ cần khẳng định tất một lời: “Đó là một loại Hát Tuồng cổ của Việt Nam”.

Dù là dịch giả giỏi đến đâu đi nữa, thì cũng không thể nào dịch đầy đủ ý nghĩa với hai từ “Hát Bội” được. Hơn nữa “Hát Bội” là tên riêng (nom propre; proper noun) của một loại Hát Tuồng Việt Nam. Mà đã là tên riêng (bao giờ cũng viết hoa, in chữ lớn) thì không thể dịch sang tiếng nước ngoài được.

Kết luận: về các từ điển do người Việt biên soạn

Những thích nghĩa như đã nêu trên ở các cuốn từ điển, tôi thiết tưởng đã quá đầy đủ để cho các thế hệ sau có được một quan niệm, ý thức khái quát về Hát Bội: một loại Hát Tuồng cổ Việt Nam.

Kết luận: về các học giả

Với các thức giả, bậc trưởng thượng, tôi hết lòng ngưỡng mộ, kính phục, thành tâm học hỏi ở những giải thích sâu sắc. Tất cả quý vị đều có thiện chí muốn truy tìm thích nghĩa đến tận gốc tích, giải nghĩa cặn kẽ ngõ hầu cho đời sau hiểu thấu đáo hơn về bộ môn sân khấu tuồng cổ vô cùng quý giá của ta. Là người nối gót quý vị sưu tầm, khảo cứu, tôi cũng muốn gửi lại ý kiến với các thế hệ sau: xin không nên tách riêng ra để giải nghĩa từng từ sẽ mất hết ý nghĩa. Vì “Hát Bội”, hai từ đi liền nhau, đã do các bậc tiền nhân ta lưu lại để đặt tên cho một loại Hát Tuồng cổ của ta. Hai tiếng “Hát Bội” đã được phần đông dân chúng công nhận đặt thành ca dao, vè, tục ngữ, nhắc nhở nhiều:

Trong tháng 7 chẳng bội thì chay

Tháng 3 ngày 8 nằm suông, Nghe giục trống tuồng cổ lết đi xem.

Tháng 3 ở nông thôn, nhất là miền Bắc, thường rơi vào những ngày thiếu ăn, gọi là tháng giáp hạt. Đôi khi thời tiết trở rét lạnh, giá buốt, tục gọi là “rét nàng Bân”, rét “ngọt” đến nỗi có “bà già chết rét tháng 3”. Có lẽ anh chàng mê Hát Bội này dù bụng đói (nằm suông) nhưng khi nghe thấy tiếng trống thúc giục mời chào bà con đến xem diễn Tuồng thì cũng nôn nóng, nằm không yên, cố lết đi xem chăng?

Một thế múa võ trong Tuồng.

Kết luận: về các học giả

Hát Bội trong ca dao, vè

Đồn rằng An Thái Chùa Bà, Làm chay, Hát Bội đông đà quá đông.

Hát Bội hành tội người ta Cha mẹ quở la cũng vì Hát Bội.

Để diễn tả sự nôn nóng thúc giục bà con làm việc mau lẹ chóng xong công việc để còn đi coi hát, dù cha mẹ có trách mắng thế nào đi nữa.

Người con gái đam mê coi Hát Bội, bà mẹ sợ con sao lãng công việc nội trợ, đồng áng đã đánh đòn, răn đe quyết liệt:

Trồng trầu trồng lộn dây tiêu, Con theo Hát Bội mẹ liều con hư!

Người con gái bèn khẩn thiết van xin:

Má ơi! Đừng đánh con đau Để con Hát Bội làm đào má coi!

Hoặc:

Mẹ ơi! Đừng đánh con đau Để con làm đào Hát Bội mẹ coi!

Mấy ông chồng say rượu loạng choạng, hoa chân, múa tay, miệng hát lảm nhảm như tuồng Hát Bội ở trong nhà cho vợ con đỡ trách móc, bào chữa lì lợm, khôi hài rằng:

Có chồng say nhưng trong chay, ngoài bội Ngó vô nhà như hội Tảm Dương

Người bán hàng kẹo rong cũng nóng lòng, sốt ruột khi nghe thấy tiếng trống Hát Bội giục giã: “Tai nghe trống chiến, chết điếng trong lòng” nên luống cuống làm hỏng cả công việc xếp kẹo đi bán:

Tai nghe trống chiến, trống chầu Xếp ba miếng kẹo lộn đầu lộn đuôi!

Muốn thêm của hãy sắm cày Muốn đi ăn mày, lập gánh Hát Bội

Sức quyến rũ ma thuật của Hát Bội:

Hát Bội làm tội người ta, Bỏ cửa, bỏ nhà cũng vì Hát Bội.

Quả Hát Bội đã làm cho người ta lú lẫn, quên hết:

Hát Bội làm tội người ta, Đàn ông bỏ vợ, đàn bà bỏ con.

Bài vè Con gái mê Hát Bội do Nguyễn Đổng Chi, Ninh Viết Giao sưu tập ở Quảng Nam càng chứng tỏ sức quyến rũ của Hát Bội:

Nghe gióng trống kỳ Rủ nhau ra đi Đến làm chật chỗ Lúc này không ngộ (=hay) Mới đánh đầu tuồng, Chạy thẳng vô buồng Thấy hai chú tướng Tướng này không sướng Không bằng tướng kia Ai về thì về, Tôi coi tới sáng Thấy trại sạch ghèn (=dù mát) Lả lơi đảo nhân Kép ngày kép tháng Tới mấy ông già Đảng ông đáng bà, Cũng không kể tới.

Trong cuốn Hát sắc bùa, tr.56 có bài “vè coi hát” ý cũng nói về con gái mê Hát Bội (trích):

Trông mau sáng đi coi Hát Bội Nghe trống đánh trong lòng bối rối Bắc cơm lên chồng kịp cơm sôi Cuống cuồng chổng mông thổi lửa hết hơi Rồi tức giận, chất nước phú cho ba ông Táo! Chạy vô buồng thay quần cùng áo Ăn cắp tiền mua thuốc cùng trầu Rủ năm, bảy chị em cùng nhau Đi sớm đặng mà giành chỗ (Dựa xem cột rạp, dựa kề lưng trai) Thấy đào kia mắt dòm như dò, Thấy kép nọ con mắt láo luôn Tám quần nhàu cũng phủ bàn chân Mành áo vá cũng gài nút nít...

Bầu Đông tức Chánh Ca Đông, quê ở Gò Bồi, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định là nghệ sĩ Hát Bội nổi tiếng ở miền Trung với vai diễn để đời Lý Phụng Đình, đến nỗi đàn bà có chồng cũng chấp nhận một trận đòn của chồng để đi xem Bầu Đông đóng, thành ra có câu truyền tụng rằng:

Bầu Đông đóng Lý Phụng Đình Dẫu chồng có đánh thì mình cũng đi!

Vai võ tướng cầm chùy, mặt vẽ đỏ trắng.
Trống, chiêng, kèn – bộ khung âm nhạc của hát Bội.

Hát Bội trong ca dao, vè

Hát Bội trong thơ văn và câu đối

Nhưng các văn nhân thi sĩ cũng có nhiều người chê Hát Bội như Phan Văn Trị (1830-1910) người làng Hưng Thịnh, huyện Bảo An, tỉnh Vĩnh Long, thường gọi là Cử Trị chê Hát Bội là:

Đứa mắc ghẻ ruồi, đứa lác voi Bao nhiêu xiêm áo thảy trơ mời Người trung: mắt đỏ đôi tròng bạc, Đứa nịnh: râu đen mấy sợi còi Trên đỉnh có nhà còn lợp lọng Dưới chân không ngựa lại giơ roi Hèn chi chúng nói: bội thì bạc Bội mạt đánh nhau, đá lại thoi.

Học Lạc (1842-1915), tên chính là Nguyễn Văn Lạc, biệt hiệu Sầm Giang, sinh quán làng Mỹ Chánh, tỉnh Mỹ Tho là nhà thơ trào phúng nổi tiếng nhất miền Nam, viết bài: “Ông làng Hát Bội” với ý hài hước:

Chi chi trong khám sắp ngang hang Nghĩ lại thì ra các bợm làng Trong bụng trống trơn mang cổ giữa Trên đầu trọc lóc bịt khăn ngang Vào buồng gọi tổ châu đầu lạy Ra rạp ràng con nịt nách ngang Dám hỏi hàm ân người lớp trước Hay là một lũ những quân hoang?

Trần Tế Xương (1869-1907), tục gọi Tú Xương, thì chê:

Nào có ra chi lũ hát tuồng! Cũng hò, cũng hét, cũng y uồng. Dẫu rằng dối được đàn con trẻ. Cái mặt bôi vôi nghĩ cũng buồn.

Tú Quỳ tức Huỳnh Kỳ, quán ở Giảng Hòa, quận Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam, cũng chê:

Nhỏ mà không học, lớn làm ngang, Trống đánh ba hồi đã thấy quan Ra rạp, ngồi trên ba đứa hiệu Vô buồng, đứng trước mấy ông làng Mượn màu son phấn, ông kia nọ Cởi lốt cân đai: chú điếm đàng

Phan Châu Trinh (1872-1926) quán làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, hiệu là Tây Hồ, tự Tửu Cán, biệt hiệu là Hy Mã, cũng có bài viết về Hát Bội:

Đồng la, trống chiến đánh vang rầy Ừa! Ừa! Coi ra cũng lũ nầy Ba lão kép già ngồi vểnh mỏ Mấy thằng hiệu đói đứng khoanh tay Áo xiêm lượt thượt tuồng anh khách, Dùi gậy nghênh ngang khác chú Tây Lạy kiếm ít đồng rượu rồi thịt Hết còn nhà chủ biết gì đây?

Cao Xuân Đường (1920...) sinh quán làng Thịnh Mỹ, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An cũng có bài hài hước về Hát Bội:

Ba hồi trống đổ, tiếng hò ran, Áo mũ lô nhô, kéo một đàn Vương tướng mấy vai: thừa sự nghiệp Triều đình một góc: đủ giang san Tuy không thi cử, không sưu thuế Mà cũng cân đai, cũng lọng tàn. Làm cái trò chơi thiên hạ ngó Hỏi rằng chi đó! Bội Tràng An

Hương Thủy (1911...) sinh quán làng Nguyệt Biều, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên-Huế có bài: “Đầu năm xem Hát Bội”:

Sao hồn tuồng xưa cứ diễn hoài? Diễn đi, diễn lại, quá nhàm tai! Đỏ, đen lui tới chừng dăm mặt, Trung, nịnh ra vào vẫn mấy vai! Trống gióng, chiêng khua nghe đã rộn, Đào già, kép dở ngó càng gai. Thôi về đi ngủ chờ bạn khác, Trót dại tốn tiền biết hỏi ai?

Đạm Nguyên (1906...) cũng có bài: “Phường chèo bội”:

Rõ khéo anh trùm giả giỏi ra, Trò ve chỉ rặt những trò ma Bành bao xiêm áo coi màu mẽ, Nhẫn nhụi râu mày đượm phấn hoa. Ấm ở cũng nên danh tướng tá, Ngây thơ mà nổi tiếng ông bà. Mưa Âu, gió Á đâu đâu mặc Múa máy quay cuồng mãi thế à? Hòm rương một lũ quảy tòn ten Mượn tiếng người xưa để chúng khen Đội mũ mang râu làm mặt nọ, Cầm gươm, xách giáo đánh người quen.

Nguyễn Hiển Dĩnh có câu đối về Hát Bội:

Bước ra sân khanh tướng công hầu, mày râu chĩnh chện Vào trong rạp mày tao chủ tớ... lòng thòng.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng cũng có đôi câu đối ai cũng khen là thâm trầm, sâu sắc:

Cùng một bọn đi ra, bôi mặt vẽ mày làm kẻ lạ, Đem chuyện xưa nhắc lại, huơ thương múa kiếm đánh người quen.

Tất nhiên là có kẻ chê, có người khen, nhưng ngày nay hai tiếng Hát Bội đã phổ biến trong loại hình dân gian. Ta nên tự hào đã có một cái vốn văn hóa tối cổ vô cùng quý giá của một loại hình sân khấu. Dù cho thăng trầm, ta cũng vẫn phải có tinh thần quý trọng, bổn phận giữ gìn, bảo tồn, phát huy thêm sáng kiến, cải tiến để chứng tỏ rằng nền văn minh Việt Nam vẫn có một bản sắc văn hóa dân tộc riêng biệt vậy.

Một lớp diễn võ trong Tuồng.

Hát Bội trong thơ văn và câu đối