Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 01

Nguồn gốc và sự tích Hát Bội

Hát Bội có mặt ở nước ta từ nửa sau thế kỷ XIII, gắn với kép hát Lý Nguyên Cát bị bắt trong trận Tây Kết năm 1285. Bài viết điểm lại nguồn gốc ấy, những quan điểm khác nhau về cội nguồn Hát Bội, sự tích Tổ sư và tín ngưỡng thờ ông Làng của người nghệ sĩ.

Tranh minh họa đình làng và cung điện cổ giữa mây

I. Nguồn gốc nghệ thuật Hát Bội – 1. Lịch sử hình thành và sự xâm nhập vào Việt Nam

- Sự kiện Tây Kết (1285): Năm Ất Dậu 1285 (Thiệu Bảo năm thứ 7), quân dân nhà Trần đại phá quân Nguyên ở trận Tây Kết và bắt được một kép hát tên là Lý Nguyên Cát rất giỏi múa hát.

- Quá trình phát triển thời Trần: Lý Nguyên Cát được giữ lại để lập ban hát phục vụ vua quan nhà Trần. Ông dựa theo các truyện cổ để dàn dựng tuồng tích, dạy múa hát cho con em thế phiệt lẫn nô tỳ. Ban hát rất được ưa chuộng nhờ lối đóng tuồng mới lạ, diễn xuất sinh động, có sự phối hợp giữa vai nam (kép) và vai nữ (đào), hóa trang đẹp, y phục lẫy lừng kết hợp hòa điệu với đàn, sáo.

- Bản chất nguồn gốc: Hát Bội xuất phát ở nước ta từ nửa sau thế kỷ XIII (khoảng năm 1285, đời vua Trần Nhân Tông), bắt nguồn từ Nguyên tạp kịch (tục gọi là Nguyên khúc) hay Bình kịch của nhà Nguyên (Mông Cổ) truyền sang theo con đường xâm lược.

- Thời kỳ hoàng kim: Thời nhà Trần (với các đời vua Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông) được coi là thời kỳ vàng son, thịnh trị nhất của Hát Bội. Do ảnh hưởng nhạc Chàm từ trước, người Việt dễ dàng thích ứng, hòa nhập Bình kịch để tạo thành loại nghệ thuật Tuồng cổ đặc sắc.

Vai kép, vai đào cùng hóa trang và y phục rực rỡ – những nét khiến ban hát thời Trần được ưa chuộng.

I. Nguồn gốc nghệ thuật Hát Bội – 1. Lịch sử hình thành và sự xâm nhập vào Việt Nam

I. Nguồn gốc nghệ thuật Hát Bội – 2. Dẫn chứng lịch sử và sự nhìn nhận về nguồn gốc

Xét về mặt lịch sử Trung Quốc:

- Bình kịch/Tạp kịch cực kỳ thịnh hành dưới thời Nguyên Mông (từ nửa sau thế kỷ XIII đến thế kỷ XIV). Tác phẩm tiêu biểu có Tây Sương Ký của Vương Thực Phủ.

- Đây là sản phẩm văn hóa của người Mông Cổ chứ không phải của người Tàu (Hán). Do đó, sự ảnh hưởng của Hát Bội nguyên bản là từ Nguyên Mông.

Các quan điểm khác nhau:

- Phạm Đình Hổ (Vũ Trung tùy bút): Cho rằng nguồn gốc Hát Bội từ lối hát "Ban Hỷ" bên Tàu.

- Quách Tấn: Cho rằng Hát Bội xuất phát tại Bình Định do Đào Duy Từ biến chế từ Hát Chèo và lối hát địa phương (vào hậu bán thế kỷ XVI–XVII).

- Nguyễn Văn Xuân: Cho rằng Hát Bội là sản phẩm miền Nam tập theo lối hát Tiểu (Triều Châu) thời nhà Minh (thế kỷ XVIII–XIX).

- Sự phân biệt các loại kịch Tàu du nhập muộn: Các loại tuồng như Việt kịch (Hát Quảng – tiếng Quảng Đông) hay Triều kịch (Hát Tiểu – tiếng Triều Châu) du nhập vào miền Nam Việt Nam rất trễ (cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX) chỉ để phục vụ cộng đồng lưu dân, người Việt không bắt chước vì Hát Bội Việt Nam đã có nền tảng từ thế kỷ XIII.

- Quá trình Việt hóa: Nghệ thuật Hát Bội dần chuyển hóa từ nền tảng kịch Nguyên Mông thành Hát Bội Việt Nam. Điều này chứng minh qua việc các tác phẩm văn học Việt Nam như Truyện Kiều (Nguyễn Du) được dựng thành lớp tuồng, hay vở kịch Pháp Le Cid (Pierre Corneille) được chuyển thể thành tuồng Lộ Địch (Ưng Bình Thúc Giạ Thị), cũng như vở Tây Nam Đắc Bằng (Hoàng Cao Khải).

II. Sự tích và tín ngưỡng tổ nghệ (ông Làng) – 1. Truyền thuyết về Tổ sư Hát Bội

- Sử sách không ghi lại chính thức mà truyền tụng qua dân gian: Một vị vua và hoàng hậu đã hơn 15 năm không có con nối nghiệp, ngày đêm cầu khấn Trời Phật.

- Mỗi lần làm lễ, vua cho người đóng giả làm linh thần bay lên trời, vừa bay vừa hát để dâng sớ cầu xin.

- Sau đó, Hoàng hậu sinh hạ được hai hoàng tử (nhị hoàng tử).

- Khi lớn lên, hai hoàng tử say mê múa hát đến mức quên ăn bỏ ngủ, thân hình gầy yếu. Một đêm, hai anh em lén trốn vào xó buồng hát xem diễn tuồng và gục chết trong tư thế ôm nhau.

II. Sự tích và tín ngưỡng tổ nghệ (ông Làng) – 2. Nghi thức thờ phụng và kiêng kỵ

- Thờ ông Làng (Tổ sư): Các ban hát lập bàn thờ kính trọng, gọi trệch ra là ông Làng (thay vì ông Hoàng). Trên bàn thờ tạc hình hài hai nhi đồng bằng vải đứng hai bên.

- Tục lệ đặc biệt: Khi trong lớp tuồng có cảnh đào sinh nở, người đóng vai thầy tuồng (ông Nhưng) thỉnh xuống, lén đưa cho đào giấu vào bụng, khi sinh thì lấy ra.

- Nghi thức cúng Tổ: Lấy ngày 11 tháng 8 âm lịch làm ngày cúng Tổ.

Điều cấm kỵ:

- Cúng bánh kẹo, hoa quả, nhưng cấm kỵ bày trái thị trên bàn thờ hoặc mang trái thị đến gần bàn thờ.

- Lý do: Hai hoàng tử chết trẻ ham thích mùi thơm đẹp của trái thị sẽ mải chơi đùa mà không phù hộ cho diễn viên.

III. Nhận định và kết luận

- Về niềm tin nghề nghiệp: Bàn thờ ông Làng là nét văn hóa tâm linh không thể thiếu trong các gánh hát (ảnh hưởng sang cả Cải lương Hồ Quảng, Cải lương vọng cổ). Tín ngưỡng này thể hiện tinh thần "nghiệp tổ", lòng tôn kính và sự tận tụy gắn bó cả đời với nghệ thuật sân khấu của người nghệ sĩ.

- Bản chất nghệ thuật: Hát Bội không chỉ đơn thuần là biểu diễn nghi lễ cầu siêu/cầu hồn tôn giáo, mà là một hình thức sân khấu kịch nghệ hoàn chỉnh, có tuồng tích, diễn biến cốt truyện cụ thể từ đầu đến cuối.

- Giá trị lịch sử: Hát Bội Việt Nam có nguồn gốc tiếp thu từ Nguyên tạp kịch (thế kỷ XIII), nhưng qua nhiều thế hệ đã được các nghệ nhân Việt Nam cải tiến, Việt hóa sâu sắc về ngôn ngữ, điệu bộ và cốt truyện để trở thành một di sản sân khấu cổ truyền vô giá của dân tộc.