Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 03

Từ hội chơi đến sân khấu

Từ tiếng hô của anh Hiệu giữa sân hội, bài chòi dần bước lên sân khấu, thành một loại hình ca kịch với các đoàn, nhà hát chuyên nghiệp ở nhiều tỉnh miền Trung.

Gánh hát bài chòi xưa diễn trên sân khấu sàn gỗ dưới ánh đèn dầu

Từ trò chơi thành không gian diễn xướng

Báo Văn hóa nhận định: “Bài Chòi không chỉ là trò chơi, đó còn là một không gian diễn xướng.” Từ hội chơi, người ta tiến tới lập các gánh hát nhỏ đi diễn lưu động quanh làng xóm.

Theo Viện Âm nhạc Việt Nam, mỗi nhóm bài chòi đi diễn thường có 3 đến 4 người, ai cũng biết chơi nhạc cụ, đánh trống và hát. Theo VOV, các làn điệu được đúc kết từ dân gian rồi kết hợp với lối hát và lối nói của tuồng để hình thành kịch hát bài chòi.

Năm 1933 ở chợ An Lương

Báo Văn hóa ghi lại cột mốc giữa năm 1933, khi hai nghệ nhân Bốn Trang và Ba Nhỏ đưa bài chòi lên sân khấu sàn gỗ tại chợ An Lương, Phù Mỹ, Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai).

Năm 1934, gánh hát Tân Xuân ra đời. Mối liên hệ giữa gánh Tân Xuân với các đoàn bài chòi về sau thì chưa có nguồn xác nhận.

Sân khấu dựng cao – bước bài chòi rời chòi tre để lên sân khấu.

Năm 1933 ở chợ An Lương

Trở thành ca kịch chuyên nghiệp

Theo Báo Văn hóa, bước ngoặt hoàn thiện bài chòi thành kịch chủng chuyên nghiệp gắn với sự kiện tập kết ra Bắc năm 1954, nâng bài chòi từ làn điệu dân ca thành Dân ca kịch Bài chòi. Cũng theo bài báo, “sau năm 1975, nghệ thuật Bài Chòi tiếp tục tỏa sáng”.

Đoàn Ca kịch Quảng Nam thành lập năm 1964 từ hai đoàn Văn công Giải phóng Quảng Đà và Văn công Giải phóng Quảng Nam. Sau ngày thống nhất, đoàn hợp nhất thành Đoàn Ca kịch Quảng Nam – Đà Nẵng, rồi mang tên Đoàn Ca kịch Quảng Nam khi tách tỉnh.

Những đoàn, nhà hát hôm nay

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng được thành lập trên cơ sở hợp nhất Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh và Đoàn Ca kịch Quảng Nam; với ca kịch bài chòi, nhà hát duy trì sáng tác, dàn dựng vở mới. Vở Người mẹ Quảng Nam của Đoàn Ca kịch Bài chòi thuộc nhà hát giành 3 giải tại Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc 2025.

Đoàn Ca kịch Bài chòi Bình Định với vở Chói rạng sơn hà được trao Huy chương Vàng tại Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc 2019. Ở Quảng Ngãi, Trung tâm Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài chòi và hát hố dàn dựng vở Núi rừng năm ấy năm 2018.