Chủ đề 02
Hội chơi bài chòi
Mùa Tết, ở nhiều làng quê miền Trung, người ta dựng chòi tre quanh một khoảng sân rộng, lên chòi mua thẻ rồi chờ anh Hiệu, chị Hiệu hô tên con bài. Cách dựng chòi, số lá bài và luật chơi mỗi nơi một khác; dưới đây là những điều được nhiều nguồn ghi lại.

Dựng chòi quanh sân hội
Hội bài chòi thường dựng ở một khoảnh đất rộng, có thể là trước sân đình, miếu. Phổ biến nhất là 9 chòi; có nơi dựng 8 đến 10 chòi, có nơi dựng 11 chòi. Các chòi xếp thành hai dãy đối diện nhau quanh sân hình chữ nhật, mặt quay vào sân chơi.
Theo bài viết về bài chòi ở Hòa Vang (Đà Nẵng), chòi cao độ 2 m, có giường tre, lợp hai mái bằng rạ hoặc tranh, ba bên che kín, phía trước để trống. Chòi lớn nhất nằm ở cuối hai hàng chòi con và được gọi bằng nhiều tên: chòi trung ương, chòi cái hay chòi mẹ; đối diện là nhà Hội hay rạp hội đồng dành cho Ban trị sự.
Anh Hiệu, chị Hiệu
Người dẫn dắt cuộc chơi là anh Hiệu, chị Hiệu. Một gánh bài chòi có ban hô bài gồm một Hiệu chính và một hoặc hai Hiệu phụ, thường có cả nam và nữ. Hiệu xóc ống thẻ, rút con bài, rồi hát những câu đố tên con bài ấy – gọi là hô thai.
Người làm Hiệu phải rành các điệu hát, điệu hò, nhớ nhiều thơ và ca dao, biết pha trò và giỏi ứng tác. Một bài viết về hội bài chòi Phú Yên nhận xét anh Hiệu cùng lúc làm ba việc: biên soạn, đạo diễn và diễn viên.
Bộ bài, thẻ tre và ống thẻ
Bộ bài chia làm ba pho: Văn, Vạn, Sách. Số lá thì mỗi nguồn ghi một khác: 27 cặp, 30 lá, 33 lá, có nguồn ghi 60 con bài. Tên con bài cũng khác nhau theo vùng; chẳng hạn ở Bình Định con Nhất Gối thường được gọi là Chín Gối, con Bảy Thưa có khi gọi là Bảy Hột.
Lá bài vẽ trên giấy rồi dán lên thẻ tre; đầu trên thẻ bè ra để dán lá bài, đầu dưới vót nhọn. Người tổ chức chuẩn bị ống đựng thẻ bằng tre hoặc gỗ, và những thẻ lớn dán sẵn ba con bài để phát hoặc bán cho người chơi.
Từ “có đây” đến “tới”
Khi anh Hiệu hô xong câu thai, chòi nào giữ quân bài vừa được hô tên thì gõ mõ ba tiếng hoặc hô vang “có đây”, và được trao một cây cờ đuôi nheo nhỏ. Chòi nào ăn đủ ba con, tức là được ba cờ, thì hô to “tới” và gõ một hồi mõ dài; trống ở chòi cái vang lên báo có người thắng.
Chòi thắng nhận khay tiền và cờ đuôi nheo. Tiền thưởng chỉ mang tính tượng trưng, được xem như lộc đầu xuân. Một hội bài chòi gồm nhiều ván; số ván mỗi nguồn ghi một khác, từ ba ván đến 8–10 ván.
Nguồn tham khảo
- Huyện Hòa Vang (Đà Nẵng) – Nghệ thuật bài chòi ở Hòa Vang (18/07/2019) (mở trong tab mới)
- Nông nghiệp và Môi trường – Bài chòi ngày xuân (13/01/2023) (mở trong tab mới)
- Đào Đức Chương – Bài chòi Bình Định (Giai Phẩm Tây Sơn, Xuân Canh Thìn 2000) (mở trong tab mới)
- Hòa Nhập – Lễ hội bài chòi, nét văn hóa độc đáo của người miền Trung (17/02/2018) (mở trong tab mới)
- Mia.vn – Khám phá hội bài chòi Phú Yên (mở trong tab mới)
- VOV – Về Hội An vui hội bài chòi (mở trong tab mới)
- Sài Gòn Giải Phóng – Bài chòi gọi Tết rộn ràng (20/01/2024) (mở trong tab mới)