Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 01

Nguồn gốc Bài chòi

Bài chòi là nghệ thuật dân gian của miền Trung Việt Nam, vừa là trò chơi bài trong những chiếc chòi tre ngày Tết, vừa là sân khấu ca kịch. Bài chòi ra đời từ đâu và khi nào thì đến nay chưa có văn bản nào xác nhận; những gì được kể lại phần lớn là truyền thuyết và lời kể dân gian.

Chòi canh bằng tre dựng cao bên nương rẫy miền Trung lúc chiều

Một nghệ thuật, hai hình thức

Theo hồ sơ UNESCO, nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam là loại hình đa dạng, kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn chương. Bài chòi có hai hình thức chính: trò chơi bài chòi và biểu diễn bài chòi.

Trò chơi bài chòi là cuộc chơi bài trong những chiếc chòi tre dịp Tết Nguyên đán; phần biểu diễn do các nghệ nhân Hiệu, cả nam lẫn nữ, trình diễn trên chiếu. UNESCO nhận định bài chòi là một hình thức văn hóa và giải trí quan trọng của cộng đồng làng xã.

Chuyện những chiếc chòi canh rẫy

Lời kể dân gian được Báo Văn hóa ghi lại cho rằng xưa kia các chủ rẫy dựng những chiếc chòi cao khoảng 3 m để xua thú rừng phá hoa màu. Các chòi được nối với nhau bằng dây ống tre để người canh rẫy trò chuyện, hát đối đáp, và trò đuổi thú dần thành trò chơi bài.

Báo VietnamNet cũng kể bài chòi bắt đầu từ những chòi canh ruộng của nông dân xứ Quảng. Đây là lời truyền miệng: chưa có tài liệu nào ghi lại thời điểm cụ thể.

Chòi canh rẫy – hình ảnh gắn với lời kể về nguồn gốc bài chòi.

Chuyện những chiếc chòi canh rẫy

Truyền thuyết về Đào Duy Từ

Theo truyền thuyết, “ông Tổ” của nghệ thuật Bài chòi là danh thần Đào Duy Từ (1572–1634), và trò chơi gắn với thời kỳ ông vào đất Hoài Nhơn, Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) khai hoang. Đây là một thuyết, chưa có tài liệu gốc chứng minh.

Về thời điểm ra đời, có nguồn nói bài chòi đã có khoảng 400 năm, từ thời các chúa Nguyễn; có nguồn ghi bài chòi xuất hiện từ thế kỷ XVII. Các ý kiến này chưa được kiểm chứng. Đến nay chưa có văn bản nào ghi lại nguồn gốc ra đời của bài chòi; các truyền thuyết vẫn được nghệ nhân lưu truyền.

Từ bộ bài Tới đến hội xuân

Bộ bài chòi chia làm ba pho Văn, Vạn, Sách, giống cách chia ba pho của bộ bài tổ tôm. Có ý kiến cho rằng bộ bài chòi được cải tiến từ bộ bài tam cúc; điều này chưa được kiểm chứng.

Nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan cho biết trong cách chơi bài Tới gốc, người nào xả hết bài trong tay nhanh nhất sẽ hô “Tới!”. Ở xứ Quảng, người ta vẫn dùng bộ bài lá chơi Bài Tới. Ngày nay, theo UNESCO, trò chơi bài chòi diễn ra dịp Tết Nguyên đán, và phần lớn nghệ nhân học nghề ngay trong gia đình.