Bỏ qua đến nội dung chính

Chủ đề 04

Làn điệu và nhạc cụ

Câu hô của anh Hiệu là gốc của âm nhạc bài chòi. Từ điệu hô thai, nghệ nhân phát triển thành nhiều làn điệu, đi cùng một dàn nhạc nhỏ gọn của hội chơi và sân khấu.

Đàn nhị, sênh tre và trống nhỏ đặt trên chiếu

Từ điệu hô thai

Theo Viện Âm nhạc Việt Nam, từ các giai điệu hô thai, nghệ nhân đã phát triển 6 làn điệu: xuân nữ cổ, xuân nữ mới, cổ bản, xàng xê, hò Quảng và vè Chàng Lía. Xuân nữ mới là điệu hô thai được thêm nhiều luyến láy, hát mượt mà hơn.

Cũng theo Viện Âm nhạc, cổ bản và xàng xê là sự pha trộn giữa điệu hô thai với nhạc lễ Nam Bộ; hò Quảng thì pha với giọng rao của người bán hàng Minh Hương; vè Chàng Lía là lối hát dân gian kể chuyện.

Bốn làn điệu cơ bản

Nhiều bài viết, nhất là về bài chòi Hội An, nêu bốn làn điệu cơ bản: xuân nữ, xàng xê, cổ bản và hò Quảng. Một trang du lịch mô tả sắc thái của chúng: xàng xê vui tươi, hò Quảng có âm hưởng hùng tráng, xuân nữ dịu dàng, trữ tình, còn cổ bản trang nghiêm, cổ kính.

Cách đếm bốn hay sáu làn điệu là khác nhau giữa các nguồn. Ngoài các làn điệu, lối nói lối được dùng để mở đầu: nói có vần theo lối thơ dân gian, hát tự do, không theo nhịp điệu, tiết tấu.

Câu hát bài chòi đi cùng tiếng đàn và nhịp sênh.

Bốn làn điệu cơ bản

Lời thơ của câu hô

Lời hô, lời hát bài chòi thường là những đoạn thơ 4, 5 chữ theo điệu vè; phổ biến nhất vẫn là thơ lục bát, lục bát biến thể và song thất lục bát. Viện Âm nhạc Việt Nam cho biết chữ cuối của câu tám chữ phải báo tên con bài.

Theo Viện Âm nhạc, một bài hát thường gồm từ 20 đến cả trăm câu thơ song thất lục bát. Lời thơ là một phần làm nên bài chòi – loại hình mà UNESCO mô tả là kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn chương.

Nhạc cụ được ghi lại

Viện Âm nhạc Việt Nam mô tả người hô hát dùng đàn nhị hai dây, sênh tre và một nhạc cụ gõ mà nguồn ghi là “chiếng drum” (chưa rõ là chiêng hay trống). Người ấy vừa hát, vừa đặt lời, vừa làm động tác minh họa và gõ sênh.

Ở hội chơi, theo Giai Phẩm Tây Sơn (2000), ban nhạc thường chỉ gồm bốn người: một đàn cò, một kèn, một sanh, một trống chiến. Một bài báo năm 2012 về hội bài chòi ở Quy Nhơn kể dàn cổ nhạc gồm trống chiến, mõ, đàn nhị, đàn bầu, đàn nguyệt. Báo Văn hóa thì nhắc không gian rộn ràng “tiếng trống, đàn, sên, phách”.